2025-yilda Rosatom Mashinasozlik divizionining ikkita korxonasi — «OKBM Afrikantov» (OKBM, Nijniy Novgorodda joylashgan) va Markaziy mashinasozlik konstruktorlik byurosi (MМKB, Sankt-Peterburgda) — bir kunda, 27-dekabrda o‘zlarining 80 yilliklarini nishonlaydilar. OKBM muzyo‘rar kemalar, quruqlikdagi va suzuvchi kichik quvvatli atom stansiyalari (KQAS) uchun reaktor qurilmalarini, shuningdek tez neytronli reaktorlarni loyihalaydi, ishlab chiqaradi va sinovdan o‘tkazadi. MМKB esa asosiy sirkulyatsion nasos agregatlari (ASNA) ishlab chiqarishga ixtisoslashgan.
1945-yilda 92-raqamli zavod tarkibida sovet atom loyihasining vazifalarini hal etish uchun maxsus mashinalar loyihalash bo‘yicha maxsus konstruktorlik byurosi (MKB) tashkil etildi.
Dastlabki yillarda ular yadro materiallarini olish va ular bilan ishlash texnologiyalarini izlash bilan shug‘ullandilar. Shu tariqa, 1945-yildan boshlab MKB uran boyitish uchun gaz diffuziya mashinalarini yaratishda faol ishtirok eta boshladi.
Korxonaning eng muhim faoliyat yo‘nalishlaridan biri kema reaktor qurilmalaridir. Dastlabki buyurtma – «Lenin» muzyorar kemasi uchun atom bug‘ ishlab chiqaruvchi qurilmani yaratish – MKB tomonidan 1953-yilda qabul qilingan. Bu buyurtma 1955-yilda bajarilgan. 1975-yildan 2006-yilgacha to‘qqizta atom muzyorarlari uchun korxona muhandislari reaktor qurilmasining uchta turini ishlab chiqib, joriy etishgan – OK-900A, KLT-40 va KLT-40M.
Hozirda OKBM 22220 va 10510 loyihalaridagi muzyorar kemalar uchun reaktor qurilmalarining bosh loyihalovchisi va to‘liq yetkazib beruvchisi hisoblanadi. OKBM birinchi loyiha uchun RITM-200 reaktor qurilmalarini, 10510 loyihasidagi «Rossiya» muzyorar kemasi uchun esa ikki barobar quvvatli RITM-400 qurilmasini yetkazib bermoqda.
Kema reaktor qurilmalarining tuzilmalari shunchalik muvaffaqiyatli chiqdikim, ularni kichik quvvatli atom stansiyalari (KQAES) uchun qo‘llash boshlandi. Dunyodagi birinchi suzuvchi atom issiqlik elektr stansiyasi (SAIES) «Akademik Lomonosov» uchun OKBM muhandislari ikkita KLT-40S reaktor qurilmasini yaratdilar. Chukotkada ishlaydigan suzuvchi energiya bloklari (SEB) uchun OKBM mutaxassislari KLT-40Sdan farqli ravishda, faqat elektr energiyasi ishlab chiqaradigan bug‘ turbinali qurilmalarni ishlab chiqdilar. SEBning elektr quvvati SAIESga nisbatan bir yarim barobar – 77 MVtdan 116 MVtgacha ko‘payadi. Xalqaro bozor uchun OKBM yoqilg‘ini qayta yuklash oralig‘i uzaytirilgan RITM-200M reaktor qurilmasini ishlab chiqdi. Bunday reaktorli SEBlar yadro infratuzilmasi kam rivojlangan mamlakatlarda ham ishlashi mumkin. Yana bir takomillashtirilgan ishlanma – yanada quvvatli RITM-400M reaktor qurilmasidir.
Quruqlikdagi KQAES segmentidagi pilot loyiha RITM-200N reaktor qurilmalaridan iborat. Bunday ikkita reaktor Yoqutistondagi Ust-Kuyga qishlog‘i yaqinidagi stansiyaga o‘rnatiladi.
Korxona 1960-yildan beri tez neytronli reaktorlar sohasida izlanishlar olib bormoqda: bular dunyodagi ilk BN-350 tajriba-sanoat energetika reaktori hamda BN-600 va BN-800 energetika reaktorlaridir. Keyingi loyiha Beloyarsk AESning beshinchi energobloki uchun mo‘ljallangan BN-1200M reaktoridir. Uning qurilishi yadro yoqilg‘i siklini yopish loyihasining bir qismi hisoblanadi.
Shuningdek, «OKBM Afrikantov» energotexnologik majmualar va vodorod energetikasi uchun yuqori haroratli gaz bilan sovutiladigan reaktor qurilmalarining bosh konstruktori hisoblanadi.
«OKBM Afrikantov» 2025-yil oxirigacha quyidagi ishlarni amalga oshirishni rejalashtirmoqda: «Leningrad» atom muzyorar kemasi uchun RITM-200 ni ishlab chiqarish va jo‘natish, «Lider» muzyorar kemasi uchun RITM-400 ni buyurtmachiga topshirish, bosh suzuvchi energiya bloki uchun RITM-200S ni yetkazib berish. Bular esa kompaniyaning barcha jo‘natishlari va ishlari ro‘yxatining faqat bir qismi, xolos.
MKBM ham gaz diffuziyasi orqali boyitish uchun asosiy uskunalar ishlab chiqarishdan boshlagan. Hozirda u AESlar uchun nasos uskunalarining yetakchi ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi.
MKBMda ishlab chiqarilgan asosiy sirkulyatsion nasos agregatlari (ASNA) Rossiya va chet eldagi 20 dan ortiq AESlarda o‘rnatilgan.
So‘nggi misol – Kursk AES-2 ning 1-energobloki uchun ASNAni ishlab chiqarish. Bu yangi avlod nasos agregatlari bo‘lib, ular bir o‘qli tuzilishga ega va nasos hamda elektr dvigatel qismlarini moylash va sovitish uchun moy o‘rniga suv ishlatadi. Bu energoblokining ishlash xususiyatlarini yaxshilaydi va yong‘in xavfsizligini oshiradi.
«Proriv» loyihasi doirasida Tomsk viloyatining Seversk shahrida qurilayotgan BREST-OD-300 qo‘rg‘oshinli issiqlik tashuvchili reaktor uchun konstruktorlar va muhandislar suyuq qo‘rg‘oshinni haydashga mo‘ljallangan noyob nasosni yaratdilar. Shuningdek, «Proriv» loyihasi doirasida qurilayotgan fabrikatsiya va qayta fabrikatsiya moduli uchun MМKB ishlab chiqarish liniyalariga mo‘ljallangan uskunalarni ishlab chiqardi.
Avvalroq korxonada MOKS-yoqilg‘ili tvellar va issiqlik ajratuvchi yig‘malar uchun uskunalar ishlab chiqarilgan edi.
Bunga qo‘shimcha ravishda, MMKB Rossiya va chet ellardagi turli xil AESlarda qo‘llaniladigan radioaktiv materiallar va chiqindilar bilan ishlash uchun masofadan boshqariladigan transport-texnologik uskunalarni ishlab chiqmoqda va tayyorlamoqda.
MMKB o‘zining sinov markaziga ega. Bu Rossiyadagi yagona majmua bo‘lib, unda reaktorning barcha parametrlari (bosim, harorat, issiqlik tashuvchi turi) bo‘yicha ishlashini taqlid qiladigan sharoitlarda nasos uskunalari to‘liq miqyosda sinovdan o‘tkaziladi. Sinovlar turli rejimlarda amalga oshiriladi, bu esa ish parametrlaridagi og‘ishlarni tezda aniqlash va nosozliklarni bartaraf etish imkonini beradi.
Korxona yangi texnologiyalarni faol joriy etmoqda – nasos uskunalari elementlarini robotlashtirilgan payvandlash, mashinali ko‘rish, virtual reallik texnologiyalari shular jumlasidandir.
2025-yilda MMKB Tyanvan AES 8-energobloki va «Syuydapu» AES 3-energobloki uchun ASNA asosiy uskunalari to‘plamlarini yetkazib berish ishlarini yakunladi. Shuningdek, boshqa atom elektr stansiyalari uchun nasos va qayta yuklash uskunalari ham jo‘natildi.
