Kichik quvvatli AES loyihasining boshlanishi «Rosatom» va O‘zbekiston uchun 2025-yildagi markaziy voqea bo‘ldi, biroq yagona voqea emas. Hamkorlik har tomonlama, jumladan, katta energetika, ilmiy tadqiqotlar, radiatsiya texnologiyalari va ta’lim dasturlari yo‘nalishlarida rivojlanmoqda. Batafsil – bizning sharhimizda.
INoyabr oyida «Rosatom» bosh direktori Aleksey Lixachyov va «O‘zatom» rahbari Azim Axmedxadjayev O‘zbekistonda kichik quvvatli atom elektr stansiyasini qurish loyihasiga start berdi. Birinchi bosqich Jizzax viloyatining Forish tumanida Rossiya loyihasi bo‘yicha qurilayotgan RITM-200N reaktorli KQAS energiya bloki uchun kotlovan qazishni o‘z ichiga oladi.
«Barcha xorijiy loyihalarimizda bo‘lgani kabi, KQAS-ni qurishda ham yuqori darajadagi mahalliylashtirish ko‘zda tutilgan. Ishlar O‘zbekiston subpudrat tashkilotlari tomonidan bajarilmoqda. «Rosatom» kamida 60 yil xizmat qiladigan stansiya quradi va uni ekspluatatsiya qilishda barcha zarur yordamni ko‘rsatadi. Bizni ko‘plab o‘n yillik samarali va o‘zaro manfaatli hamkorlik kutmoqda», – dedi Aleksey Lixachev.
Avvalroq «Rosatom» va «O‘zatom» «Jahon atom haftaligi» xalqaro forumida atom sohasida hamkorlikni kengaytirish to‘g‘risidagi hujjatlarni imzolagan edi. Tomonlar O‘zbekistonda AES loyihasining yangi konfiguratsiyasi bo‘yicha kelishib oldilar. Yakuniy loyiha III+ avlod VVER-1000 asosidagi ikkita katta quvvatli energiya blokini va har biri 55 MVt quvvatga ega RITM-200N reaktorli ikkita energiya blokini o‘z ichiga oladi. Loyiha dunyoda birinchi bo‘lib bir maydonda katta va kichik quvvatli atom elektr stantsiyasi bloklarini qurish bo‘yicha amalga oshiriladi. Shuningdek, «Rosatom» va «O‘zatom» kichik va katta quvvatli AESlar uchun yoqilg‘i yetkazib berish bo‘yicha shartnomalarning asosiy shartlarini imzoladi.
«Biz O‘zbekistonning qoq markazida, Jizzax viloyatida misli ko‘rilmagan energetika loyihasini yaratmoqdamiz. Biz nafaqat mintaqadagi birinchi stansiyani qurmoqdamiz, balki birinchi bo‘lib kelajakning innovatsion yechimini yaratmoqdamiz. Bizning loyihamiz kichik modulli stansiyalarning ilg‘or texnologiyalari va katta quvvatli klassik atom energetikasining vaqt sinovidan o‘tgan yechimlarining dadil kombinatsiyasidir», – dedi «O‘zatom» direktori Azim Axmedxadjayev.
Iyul oyida Rossiya va O‘zbekiston xalqaro ilmiy tadqiqotlar sohasida hamkorlik to‘g‘risida bitim imzoladi. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti to‘rtinchi avlod ko‘p maqsadli tadqiqot reaktori KMTR negizidagi konsorsiumga qo‘shildi.
KMTR sayyoradagi eng yirik tadqiqot reaktoriga aylanadi. U Rossiyaning Dimitrovgrad shahrida Atom reaktorlari ilmiy-tadqiqot instituti («Rosatom» ilmiy bo‘linmasiga kiruvchi «GNTs NIIAR» AJ) hududida qurilmoqda.
Reaktor negizidagi Xalqaro tadqiqotlar markazi (XTM) amaliy va fundamental tadqiqotlar uchun global ilmiy platformaga aylanishi ko‘zda tutilgan. Hozirgi kunda unga 20 dan ortiq xorijiy davlat va tashkilotlar jalb etilgan. XTM shartnomaviy konsorsium shaklida faoliyat yuritadi. Konsorsiumga qo‘shilish orqali o‘zbekistonlik mutaxassislar tadqiqot platformasidan foydalanish va KMTRda tajriba dasturini ishlab chiqishda faol ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
«Biz KMTR negizidagi noyob konsorsiumning bir qismi bo‘lish imkoniyati bilan faxrlanamiz. IV avlod reaktori olimlarimiz uchun eng muhim vositaga aylanib, ilg‘or tadqiqotlar olib borish va kelajakning ilmiy yo‘nalishlarini rivojlantirish imkonini beradi», – deya ta’kidladi O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti direktori Ilhom Sodiqov.
Iyun oyida «Rosatom» va «O‘zatom» agentligi mahsulotlarga radiatsion ishlov berish sohasida hamkorlik to‘g‘risida memorandum imzoladilar. Uning doirasida O‘zbekistonda ko‘p funksiyali ionlashtiruvchi qayta ishlash markazlari barpo etilishi ko‘zda tutilgan.
Ionlashtiruvchi ishlov berish tibbiy buyumlarni tez va samarali tarzda sterilizatsiya qilish imkonini beradi. Bu yuqori sterillikni kafolatlaydigan yagona usuldir. Oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish esa ularning saqlash muddatini uzaytiradi, hasharotlardan tozalaydi va zararsizlantiradi, kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlarni yo‘q qiladi. Bunda mahsulotlarning ta’mi o‘zgarmaydi va inson salomatligi uchun mutlaqo xavfsiz hisoblanadi.
Aprel oyida «Rosatom» Rossiyada yadro va turdosh mutaxassisliklar bo‘yicha tahsil olayotgan xorijiy magistratura talabalari uchun stipendiya olish bo‘yicha xalqaro tanlov natijalarini e’lon qildi. Tanlovda 50 dan ortiq talaba ishtirok etdi. G‘oliblar orasida O‘zbekistonlik besh nafar magistrant ham bor. G‘oliblardan biri, Obnin atom energetikasi institutida o‘qiyotgan Hasan Alovitdinov, o‘z kelajagini O‘zbekistondagi AES bilan bog‘lamoqda. «Ishimni bu qadar yuqori baholashlarini kutmagandim, lekin bor kuchimni sarfladim. Bu mening bilim va sa’y-harakatlarim natija berayotganini ko‘rsatgan qimmatli tajriba bo‘ldi. Bizni o‘qitgan ustozlarga alohida minnatdorchilik bildiraman, ularning tayyorgarligimizga qo‘shgan hissasi beqiyos», – dedi talaba.
Shuningdek, aprel oyida Milliy tadqiqot yadro universiteti Toshkent filiali (MTYU TF) yangi yo‘nalish – «Informatika va hisoblash texnikasi»ni ochishini e’lon qildi. Yangi IT yo‘nalishi bilan bir qatorda filial «Tibbiyot fizikasi: yadro tibbiyoti» ta’lim dasturini ham ishga tushirmoqda. Ushbu yo‘nalish onkologik kasalliklarni tashxislash va davolash sohasida ishlaydigan tibbiyot fiziklarini tayyorlashga qaratilgan.
2025-yilning yozida MTYU TF uchinchi marta bitiruvchilarni chiqardi. 44 nafar yosh mutaxassis muvaffaqiyatli ravishda o‘qishni tugatdi. Ular yadro texnologiyalaridan tortib issiqlik energetikasi, gidro va atom energetikasi, shuningdek, qayta tiklanadigan energiya manbalarigacha bo‘lgan turli xil mavzularda bitiruv malakaviy ishlarini himoya qildilar. Imtihon komissiyasi a’zolari diplom ishlarining sifati yuqori darajada ekanligini ta’kidladilar.
