«Rosatom» qurilayotgan dunyodagi eng quvvatli «Rossiya» atom muzyorar kemasi uchun aktiv zonani ishlab chiqardi, O‘zbekistondagi tadqiqot reaktori va Hindistondagi «Kudankulam» atom elektr stansiyasi uchun takomillashtirilgan yadro yoqilg‘isini yetkazib berdi, shuningdek, yuqori haroratli gaz bilan sovutiladigan reaktor (YHGR) uchun yoqilg‘ini ekstremal sharoitlarda sinovdan o‘tkazdi. Bu voqealarning barchasi yangi texnologik tartibni yaratadigan yangi atom texnologiyalarini takomillashtirish va yaratish yo‘lidagi qadamlardir.
2025-yil oxirida «Rossiya» atom muzyorar kemasida o‘rnatilishi mo‘ljallangan birinchi RITM-400 reaktor qurilmasi uchun atom sanoati tarixidagi birinchi faol zona tayyorlandi va foydalanishga topshirildi. Ikkita RITM-400 reaktoriga rus bahodirlari nomi berildi – «Ilya Muromes» va «Dobrinya Nikitich.» Ularning har birining issiqlik quvvati 315 MVt bo‘lib, bu dunyodagi boshqa barcha kema reaktorlaridan yuqoridir.
«Rossiya» atom muzyorari 10510 loyihasining bosh kemasisidir. Muzyorar kemaning umumiy quvvati 120 MVtni (vallarda) tashkil etadi, bu unga qalinligi to‘rt metrdan ortiq bo‘lgan muzlarni yorib o‘tish imkonini beradi. Foydalanishga topshirilgach, «Rossiya» Shimoliy dengiz yo‘li bo‘ylab yil davomida kema qatnovini ta’minlaydi.
«Rosatom» O‘zbekistonga VVR-SM tadqiqot reaktori uchun yadro yoqilg‘isining yangi turini yetkazib berdi (suv-suv reaktori, seriyali, modernizatsiyalangan). Yoqilg‘i kassetalarini tayyorlash uchun zich uran va uran silitsidli yoqilg‘i ishlatilgan. Standartdan farqli o‘laroq, u yuqori iste’mol xususiyatlariga ega: uranning yuqori konsentratsiyasi tufayli reaktorning yoqilg‘i davri uzoqroq bo‘ladi.
Tadqiqot reaktori uchun yadro yoqilg‘isini yetkazib berish «Rosatom» va O‘zbekiston o‘rtasidagi keng qamrovli hamkorlikning bir qismidir. Eslatib o‘tamiz, tomonlar O‘zbekistonning Jizzax viloyatida Rossiya dizaynidagi RITM-200N reaktorlari bilan ishlaydigan atom elektr stansiyasining birinchi bloki uchun beton quyishga tayyorgarlik ko‘rmoqda: 2024-yil may oyida imzolangan shartnoma kichik quvvatli atom elektr stansiyasini qurish bo‘yicha dunyodagi birinchi eksport shartnomasi bo‘ldi (Rossiya dizaynidagi katta quvvatli energiya bloklarini qurish ham ko‘rib chiqilmoqda).
«Rosatom» ekstremal sharoitlarda yuqori haroratli gaz bilan sovitiladigan reaktor (YHGR) uchun yoqilg‘i namunalarini sinovdan o‘tkazishni yakunladi. «Rosatom» olimlari tomonidan ishlab chiqilgan sferik mikrotvellar hajmi bo‘yicha bir tekis taqsimlangan grafitli silindrlar dastlab 4%, 8% va 12% og‘ir atomlarning yonish chuqurligigacha standart sharoitlarda nurlantirildi. 4% va 8% yonuvchanlikka ega bo‘lgan kompaktlar keyin 1600 °C haroratda 500 soatdan ortiq nurlantirildi. Bundan tashqari, 8% yonuvchanlikka ega bo‘lgan YHGR yoqilg‘isi namunalari taxminan 1700 °C haroratda 380 soatdan ortiq nurlantirildi.
«Reaktor sinovlari va reaktordan keyingi kompleks tadqiqotlar YHGR yoqilg‘isini hisoblash va eksperimental asoslash dasturi doirasida 2021-yildan beri to‘plangan eksperimental ma’lumotlar to‘plamini to‘ldiradi. Biz asosli ravishda YHGR reaktor qurilmasi loyihasida belgilangan mahalliy mikrosferik yoqilg‘idan foydalanish bo‘yicha maksimal loyiha chegaralarini tasdiqlangani haqida gapira olamiz», – dedi «Rosenergoatom» konserni» AJ tomonidan tayinlangan ishlar kuratori Fedor Grigorev.
Dekabr oyida «Rosatom» «Kudankulam» AESning 3-sonli energoblokida VVER-1000 reaktorini ishga tushirish uchun yadro yoqilg‘isining birinchi partiyasini aviareys bilan yetkazib berdi. «Kudankulam»ning uchinchi bloki tarixda birinchi bo‘lib, VVER-1000 reaktori darhol 18 oylik siklda ishga tushadi. Avvalroq «Kudankulam» AESning dastlabki ikkita energobloki 12 oylik sikldan 18 oylik siklga o‘tgan edi. Bu takomillashtirilgan konstruksiyali TVS-2M yadro yoqilg‘isi yetkazib berilishi tufayli mumkin bo‘ldi. U mustahkam konstruksiya, yangi avlod antidebriz filtri va uranning katta massasi tufayli energiya bloklarining yanada ishonchli va tejamkor ishlashini ta’minlaydi.
«Muhandislik yechimi» nominatsiyasida Challenge mukofoti Bochvar instituti xodimlari Mixail Skupov va Aleksey Glushenkova nitritli yadro yoqilg’isini sanoat miqyosida ishlab chiqarish texnologiyasini ishlab chiqqanliklari uchun topshirildi. Ushbu yoqilg’i IV avlod tizimidagi qo’rg’oshin sovutgichli BREST-OD-300 reaktorida qo’llaniladi.
Bu yangiliklarning barchasi «Rosatom» ilmiy va texnologik izlanishlar markazida ekanligidan, elektr energiyasini xavfsiz va tejamkor ishlab chiqarishni hamda ilmiy tadqiqotlarni ta’minlaydigan yadro yoqilg‘isini izchil va tizimli ravishda yaratayotgani va takomillashtirayotganidan dalolat beradi.
