2025 թվականին Ռուսաստանի ատոմային ոլորտը նշեց իր 80-ամյակը: Դրա կարգախոսն էր՝ «Հպարտություն: Ոգեշնչում: Երազանք»: Հպարտություն նախորդ սերունդների նվաճումների համար: Ոգեշնչում նրանց օրինակով ընթացիկ աշխատանքում: Երազանք ատոմային տեխնոլոգիայի նոր հնարավորությունների մասին: Առջևում՝ քվանտային համակարգիչների ստեղծումը, Հյուսիսային ծովային երթուղու և տիեզերքի ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև նոր շինարարական նախագծերը, որոնցից ամենակարևորը չորրորդ սերնդի համակարգերն են, որոնք ենթադրում են միջուկային վառելիքային ցիկլի փակում:

Հոբելյանական տարվա ամենամեծ միջոցառումը «Համաշխարհային ատոմային շաբաթ» համաժողովն էր, որը միավորել էր 118 երկրներից ավելի քան 20,000 մասնակից: Մասնակցել են պետությունների և համաշխարհային ոլորտային կազմակերպությունների ղեկավարներ, փորձագետներ, դիվանագետներ, ուսանողներ, ձեռնարկատերեր և շատ ուրիշներ: Համաժողովը ներառում էր Ռուսաստանի և բարեկամ երկրների ատոմային ոլորտի նվաճումների ցուցահանդես, «Գիտելիք: Առաջինները» գիտա-կրթական մարաթոն և «Կոմպոզիտներ առանց սահմանների» երկրորդ երիտասարդական փառատոնը: «Ոչ առանց հպարտության կարելի է ասել, որ այսօր միայն Ռուսաստանն ունի կոմպետենցիաներ միջուկային էներգետիկայի տեխնոլոգիական ողջ շղթայում, և իրենց անվտանգության և արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ դիմադրողականության շնորհիվ ռուսական նախագծերով կառուցված ատոմակայանները աշխարհում ամենապահանջվածն են», — համաժողովի ժամանակ ասել է Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը։

Հոբելյանական տարում մշակվեց մի նախագիծ, որը հիմնված էր ատոմի քվանտային-մեխանիկական մոդելի վերջին ընկալման վրա: Միջուկը շրջապատող էլեկտրոնները ցուցաբերում են ինչպես մասնիկների, այնպես էլ ալիքների հատկություններ: Քվանտային մեխանիկայում սա նկարագրվում է որպես էլեկտրոնների գտնվելու հավանականության ամպ: Հետևաբար, ատոմների քվանտային-մեխանիկական մոդելները բազմազան են և նման են քմահաճ ծաղիկների և թիթեռների:

Քվանտային պրոցեսորներ

«Ռոսատոմ»-ը մասնակցում է տարբեր ֆիզիկական կրիչների վրա քվանտային պրոցեսորների ստեղծմանը: Քվանտային համակարգիչների մասին լրացուցիչ տեղեկությունների համար դիտեք AtomPro-ի «Երկրորդ քվանտային հեղափոխություն» փոդքասթը: Տարվա վերջում քվանտային նախագծին մասնակցող գիտնականների թիմերը հաջողությամբ իրականացրեցին վերահսկիչ փորձեր: Իոնային հիմքով քվանտային պրոցեսորներ մշակող երկու հետազոտական ​​խմբեր (մեկը՝ իտերբիումի, մյուսը՝ կալցիումի հիման վրա) ներկայացրեցին 70 քուբիթանոց քվանտային պրոցեսորների նախատիպեր՝ դրանց վրա կատարելով մեկ և երկու քուբիթանոց գործողություններ: Իտերբիումի վրա հիմնված նախատիպը ցույց տվեց բարձր ճշգրտություն․ մի քուբիթային՝ 99.98%, իսկ երկքուբիթային՝ 96.1%:

Մի քանի օր անց Մոսկվայի պետական ​​համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետի քվանտային տեխնոլոգիաների կենտրոնի հետազոտական ​​​​խումբը, որը նույնպես մասնակցում էր քվանտային նախագծին, մեծացրեց նախատիպային քվանտային պրոցեսորի չափը՝ օգտագործելով մեկ չեզոք ռուբիդիումի ատոմներ մինչև 72 քուբիթ: Երկքուբիթային գործողության ճշգրտությունը կազմեց 94%:

Ատոմային շինարարությունները

Հարյուր կամ ավելի տարվա հեռանկարով մտածելու ունակությունը ոլորտի առանձնահատկության բնութագիր է: «Ռոսատոմը» կառուցում է կայաններ, որոնց ծառայության ժամկետը 60 տարի է, իսկ երկարացումով՝ ավելի շատ: Հաշվի առնելով շինարարությունը և շահագործումից հանելը, դա մոտ մեկ դար է:

Ռուսաստանում պետ​​կորպորացիան կառուցում է III+ սերնդի վեց խոշոր էներգաբլոկ: Մուրմանսկի մարզում սկսվել է նաև «Կոլա» ԱԷԿ-2-ի երկու բլոկերի շինարարությունը՝ 600-ական ՄՎտ հզորությամբ նորարարական ՋՋԷՌ-Ս ռեակտորներով:

Ատոմակայաններ ակտիվորեն կառուցվում են նաև արտերկրում: Բանգլադեշում սկսվել է «Ռուպուր» ԱԷԿ-ի 1-ին բլոկի վառելիքի բեռնումը: Եգիպտոսում «Էլ Դաբաա» ԱԷԿ-ում №1 բլոկի ռեակտորի իրանը տեղադրվել է նախագծային դիրքում: «Ակկույու» ԱԷԿ է մատակարարվել №4 ռեակտորի իրանը: Հունգարիայում ստացվել է թույլտվություն՝ «Պակշ» ԱԷԿ-ի №5 էներգաբլոկի հիմքի առաջին բետոնը լցնելու համար: Ուզբեկստանում և Ղազախստանում բարձր հզորության բլոկերի կառուցման վերաբերյալ համաձայնագրեր են ստորագրվել։

IV սերնդի համակարգերի ստեղծումը՝ կարևորագույն նախագիծ է համաշխարհային ատոմային ոլորտի համար։ Սևերսկում (Տոմսկի մարզ) կառուցվում է ԲՐԵՍՏ-ՕԴ-300 կապարե ջերմակրիչով արագ նեյտրոնային ռեակտորով էներգաբլոկ։ 2025 թվականին «Ռոսատոմի» մասնագետները տեղադրել են ռեակտորի կենտրոնական խոռոչի (որտեղ կտեղակայվի միջուկային վառելիքը) մետաղական ծածկույթը և տեղադրել են ծայրամասային խոռոչի ծածկույթը իր նախագծված դիրքում։ Արտադրվել է եզակի ԽՆՈՒՊ-վառելիք (խառը նիտրիդային ուրան-պլուտոնիումային)՝ հեղուկ նատրիումի ենթաշերտով։ Գործարկվել է Էներգաբլոկի վերլուծական վարժասարքը, հաջողությամբ ավարտվել է լայնածավալ վարժասարքի համալիր փորձարկումը է։ Այն կարդիականցվի և կկարգավորվի մինչև ապրիլ, որից հետո կտեղափոխվի Սևերսկ։

«Ռոսատոմը» Սվերդլովսկի մարզում Բելոյարսկի ԱԷԿ-ում կկառուցի IV սերնդի երկրորդ համակարգը: Սա կլինի 5-րդ բլոկը՝ հագեցած նատրիումային ջերմակրիչով ԲՆ-1200Մ արագ ռեակտորով: Նախապատրաստական ​​աշխատանքներն արդեն մեկնարկել են: Ընտրվել է էներգահամալիրի համար վառելիքի արտադրող՝ «Լեռնաքիմիական կոմբինատը» (ԼՔԿ), որն ունի ՄՈՔՍ-վառելիքի արտադրության մեծ փորձ, որտեղ  կաշխատի ԲՆ-1200Մ-ը:

Ամբողջ աշխարհի համար կարևոր է նաը փոքր հզորության նոր էներգաբլոկերի ստեղծումը: «Ռոսատոմը» Յակուտիայում մշակում է փոքր հզորության ատոմակայանի (ՓՀԱԿ) նախագիծ: Ուզբեկստանում սկսվել են ՌԻՏՄ-200Ն ռեակտորներով առաջին արտասահմանյան ՓՀԱԿ-ի էներգաբլոկի համար հիմնահորի փորման աշխատանքները: «Ռոսատոմը» արդեն սկսել է առաջին ռեակտորային կայանքի իրանի համար մասերի արտադրությունը, որոնք կուղարկվեն Ուզբեկստան:

Ավելացնել քամին…

2025 թվականի դեկտեմբերին Դաղստանում գտնվող «Նովոլակսկայա» հողմային էլեկտրակայանի առաջին փուլը սկսեց էլեկտրաէներգիա մատակարարել Ռուսաստանի մաիսնական ցանցին: Դրա հզորությունը 152.5 ՄՎտ է: Երկրորդ փուլի շահագործման հանձնելուց հետո հողմային էլեկտրակայանի ընդհանուր տեղադրված հզորությունը կհասնի 300 ՄՎտ-ի: Նախատեսվող միջին տարեկան արտադրությունը կազմում է 879 միլիոն կՎտ/ժ: «Ռոսատոմ»-ի հողմային էլեկտրակայանների ընդհանուր հզորությունը հասել է 1.2 ԳՎտ-ի:

«Ռոսատոմ»-ը մատակարարել է «Կոկ-Մոյնոկ» հողմային էլեկտրակայանի (Իսիկ-Կուլի մարզ, Ղրղզստան) կառուցման համար անհրաժեշտ առաջին բաղադրիչները (գեներատորներ, աշտարակներ, շեղբերներ և այլն): Հողմային էլեկտրակայանի տեղադրված հզորությունը կկազմի 100 ՄՎտ:

…և ուրանը

Տանզանիայում «Ռոսատոմը» Նյոտա հանքավայրում գործարկել է ուրանի վերամշակման փորձնական կայանք («Մկուջու-ռիվեր» նախագիծ): Կայանքում կփորձարկվեն ուրանի վերամշակման տեխնոլոգիաներ: Ստացված տվյալները հիմք կհանդիսանան տարեկան մինչև 3000 տոննա ուրան արտադրողականությամբ վերամշակման համալիրի նախագծման համար:

Ռուսաստանում սկսվել է Կուրգանի շրջանի Դոբրովոլնոյե հանքավայրի մշակումը: «Դալուր» ուրան արդյունահանող ձեռնարկությունն արդեն առաքել է ուրանի արտադրանքի առաջին խմբաքանակը:

Ներդրում Արկտիկայի զարգացմանը…

2025 թվականի նոյեմբերին մեկնարկեց 22220 նախագծի սերիական վեցերորդ ատոմային սառցահատ՝ «Ստալինգրադ»-ի կառուցումը։ Այս նախագծի չորս սառցահատ աշխատում է Արկտիկայում՝ հաստատելով նավերի սառցահատային ուղեկցության «անդուլ աշխատողի» իրենց կարգավիճակը։

2025 թվականին ՀԾԵ-ով իրականացվել է 23 տարանցիկ նավարկություն (2024 թվականի 14-ի համեմատ), որի տարանցիկ բեռների ծավալը աճել է 3.82%-ով՝ հասնելով ռեկորդային 3.2 միլիոն տոննայի։ Նշանակալից իրադարձություն. Իրականացվել է Չինաստանից Եվրոպա առաջին կոնտեյներային տարանցիկ նավարկությունը ՀԾԵ-ով։ 25,000 տոննա բեռ տեղափոխող կոնտեյներային նավը Չինաստանի Նինգբո քաղաքից մինչև բրիտանական Ֆելիքսթոուն հասել է ընդամենը 21 օրում՝ ի տարբերություն 40-ի, երե այն ուղեորվեր ՀԾԵ-ով։ Ավելին ՀԾԵ-ի մասին՝ AtomPro փոդքասթում։

Մեկ այլ կարևոր ցուցանիշ. 2025 թվականի վերջին «Ռոսատոմ» ձեռնարկությունները Ռուսաստանի միջուկային սառցահատ նավատորմի համար արտադրել էն ՌԻՏՄ սերիայի 12 ռեակտորային կայանք: Սակայն առջևում դեռ ավելին է. Պատրաստման տարբեր փուլերում է գտնվում 14 ռեակտորային կայանք՝ ատոմային սառցահատային նավատորմի, ցամաքային և լողացող էներգաբլոկերի համար: 2025 թվականին ՌԻՏՄ-200 բաղադրիչների արտադրության մեջ ներդրվեց 3D տպագրության տեխնոլոգիան: Հավելյալ տեխնոլոգիաների կիրառմամբ արտադրվել է բաղադրիչ նավային ռեակտորային կայանքի կազմում պոմպային սարքավորման համար: Ռեակտորների կառուցման մեջ հավելյալ տեխնոլոգիանրի կիրառումը կշարունակի ընդլայնվել:

…և տիեզերքի

«Ռոսատոմ»-ի գիտնականները ստեղծել են պլազմային էլեկտրական հրթիռային շարժիչի լաբորատոր նախատիպ, որը հիմնված է մագնիսա-պլազմային արագացուցիչի վրա՝ քարշի (առնվազն 6 Ն) և տեսակարար իմպուլի (առնվազն 100 կմ/վրկ) ավելացված պարամետրերով։ Ընդհատվող իմպուլսային ռեժիմով աշխատող շարժիչի միջին հզորությունը հասնում է 300 կՎտ-ի՝ գերազանցելով բոլոր առկա անալոգները: Այս շարժիչները թույլ են տալիս արագացնել տիեզերանավերը մինչը շատ բարձր արագությունների, ինչպես նաև թույլ են տալիս արդյունավետորեն օգտագործել վառելիքի պաշարը՝ տասնյակ անգամ կրճատելով վառելիքի պահանջները: Նման շարժիչների միջոցով Մարսի առաքելության տևողությունը կարող է կրճատվել 6-9 ամսից մինչև 30-60 օր:

Ավելին, «Ռոսատոմ»-ը մշակում է ջերմային առումով իներտ ածխամանրաթելեր տիեզերական արդյունաբերության համար՝ հիմնված իզոտրոպ և մեզոֆազային թեքությունների վրա: Սա զգալիորեն կբարելավի մասնագիտացված սարքավորումներում օգտագործվող կոմպոզիտային նյութերի բնութագրերը: Ածխամանրաթելի եզակի հատկությունները պահանջարկ կունենան տիեզերական սարքերի ստեղծման գործում, ինչպիսիք են մեծ արբանյակային համակարգերի անդրադարձիչները, երկարատև տիեզերական կայանների և երկարատև առաքելությունների համար նախատեսված իրանի բաղադրիչները և սառեցնող-ռադիատորները, ուղեծրային կառուցվածքները և բարձր ջերմահաղորդականության գործակից ունեցող ածխածնա-ածխածնային կոմպոզիտային նյութերի վրա հիմնված ջերմափոխանակման համակարգերը։

Արևը Երկրի վրա

«Ռոսատոմը» համակարգել է ապագա օբյեկտի հիմնական ախտորոշիչ տարրերի վակումային, ջերմային և ֆունկցիոնալ փորձարկման համար նախատեսված չորս ռուսական փորձարկման հարթակներից առաջինի մատակարարումը Միջազգային ջերմամիջուկային փորձարարական ռեակտորի (ԻՏԷՌ) շինհրապարակ: Հաջորդ փուլը ՝ փորձարկումն է իրական կյանքին հնարավորինս մոտ պայմաններում: Սարքավորումը ամենաբարդ և գիտատար համակարգերից մեկն է, որի համար պատասխանատու է «Ռոսատոմը», ինչը «Ռոսատոմի» մեգագիտական ​​տեխնոլոգիաների ոլորտում առաջատարության արդյունք է: Իմացեք ավելին ԻՏԵՌ նախագծի մասին AtomPro փոդքասթում:

Մաքուր և անվտանգ

Վերջապես, «Ռոսատոմ»-ը մեծ աշխատանք է տանում, որպեսզի միջուկային տեխնոլոգիաները մնան անվտանգ մարդկանց և շրջակա միջավայրի համար: Ատոմային տեխնոլոգիաների համաշխարհային ճանաչումը կախված է դրանից:

«Ռոսատոմ»-ը պայմանագիր է կնքել Բելառուսի ԱԷԿ-ի (Բելառուսի Հանրապետություն) հետ՝ կայանի օգտագործված միջուկային վառելիքի (ՕՄՎ) անվտանգ կառավարումն ապահովելու համար: Սա աշխարհում առաջին պայմանագիրն է, որն իրականացնում է հավասարակշռված միջուկային վառելիքային ցիկլի հայեցակարգը: Այն ենթադրում է թափոնների նվազեցումը և ուրանի էներգետիկ ներուժի մաքսիմալացումը:

«Ռոսատոմ»-ը ավարտել է հեղուկ ռադիոակտիվ նատրիումային ջերմակրիչի վերամշակման տեխնոլոգիայի մշակումը՝ այս ջերմակրիչով արագ ռեակտորների անվտանգ ապամոնտաժման համար: Այս տեխնոլոգիայի հիմնական առավելություններն են՝ գազերի արտանետումների բացակայությունը, պայթյունա- և հրդեհաանվտանգությունը, ինչպես նաև կարճ, միափուլ գործընթացը:

«Ռոսատոմ»-ի գիտնականները հաջողությամբ ավարտել են օդում քսենոնի և կրիպտոնի ռադիոնուկլիդային կազմի բարձր զգայուն վերլուծիչի նախատիպի փորձարկման առաջին փուլը: Այն օգտագործվում է միջուկային օբյեկտներում չարտոնված միջուկային փորձարկումների և վթարների հետքերը հայտնաբերելու համար: Գիտնականները նաև մշակել են աշխարհում առաջին տեխնոլոգիան՝ օգտագործված միջուկային վառելիքից պլատինե խմբի երեք մետաղների միաժամանակյա կորզման համար: Այս մետաղները բարդացնում են բարձր ակտիվության թափոնների ապակենման գործընթացը։ Մետաղների կորզուման շնորհիվ բարելավվում է ապակու որակը՝ այն դարձնելով ավելի անվտանգ։ Ավելին, պետ​​կորպորացիայի գիտնականներն ավարտել են հետազոտական ​​հալված աղի ռեակտորի նախագծային աշխատանքների առաջին փուլը։

2025 թվականի հաջողություններն ու նվաճումները ոչ միայն ամրապնդում են «Ռոսատոմ»-ի դիրքերը ատոմային տեխնոլոգիաների միջազգային շուկայում, այլև մեծացնում են դրա ընդհանուր համաշխարհային ճանաչումը։ Ատոմային տեխնոլոգիաները ապահովում են հուսալի էներգամատակարարում, միավորում գիտնականներին, նպաստում են տեխնոլոգիական լանդշաֆտը հիմնարար կերպով փոխող հայտնագործություններին և բարելավում մեր մոլորակի վրա մարդկանց կյանքը։