2025 жылы Ресейдің атом саласы 80 жылдық мерейтойын атап өтті. Оның лейтмотиві «Мақтаныш. Шабыт. Арман» деген сөздер болды. Алдыңғы буындардың жетістіктеріне деген мақтаныш. Қазіргі жұмыста олардың үлгісінен алынған шабыт. Атом технологияларының жаңа мүмкіндіктері туралы арман. Алда — кванттық компьютерлерді жасау, Солтүстік теңіз жолын және ғарышты игеру, ең бастысы — жаңа құрылыстар, олардың ішіндегі негізгісі — ядролық отын циклін тұйықтауды көздейтін IV буын жүйелері.
Мерейтойлық жылдың ең ірі оқиғасы 118 елден 20 мыңнан астам адам жиналған «Әлемдік атом апталығы» форумы болды. Оған мемлекет басшылары, салалық халықаралық ұйымдардың жетекшілері, сарапшылар, дипломаттар, студенттер, кәсіпкерлер және басқа да көптеген қатысушылар келді. Форум аясында Ресей мен достас елдердің атом саласындағы жетістіктер көрмесі, «Білім. Алғашқылар» ғылыми-ағартушылық марафоны және «Шекарасыз композиттер» атты екінші жастар фестивалі өтті. «Бүгінгі таңда ядролық энергетиканың бүкіл технологиялық тізбегі бойынша құзыреттерге тек Ресей ғана ие деп мақтанышпен айтуға болады, ал қауіпсіздігі мен сыртқы әсерлерге төзімділігінің арқасында ресейлік жоба бойынша салынған атом электр станциялары әлемде жоғары сұранысқа ие», — деп мәлімдеді форумда Ресей президенті Владимир Путин.
Мерейтой жылы атомның кванттық-механикалық үлгісіне қатысты ең жаңа түсініктерге негізделген дизайн әзірленді. Ядроны қоршаған электрондар әрі бөлшек, әрі толқын қасиеттерін көрсетеді. Кванттық механикада бұл электрондардың ықтимал орналасу бұлты ретінде сипатталады. Сондықтан атомдардың кванттық-механикалық үлгілері алуан түрлі болып, қиял-ғажайып гүлдер мен көбелектерге ұқсайды.
«Росатом» әртүрлі физикалық тасымалдаушылар негізінде кванттық процессорларды жасауға қатысады. Кванттық компьютерлер деген не екені туралы AtomPro подкастындағы «Екінші кванттық революция» шығарылымынан толығырақ білуге болады. Жыл соңында кванттық жобаға қатысатын ғалымдар топтары сәтті бақылау эксперименттерін өткізді. Иондар негізіндегі кванттық процессорларды әзірлеп жатқан екі ғылыми топ (бірі — иттербийде, екіншісі — кальцийде) 70 кубиттік кванттық процессорлардың түпүлгілерін ұсынып, оларда бір және екікубиттік операцияларды орындады. Иттербий иондары негізіндегі түпүлгі операциялардың жоғары дәлдігін көрсетті: біркубиттік операция — 99,98%, екікубиттік операция — 96,1%.
Бірнеше күннен кейін кванттық жобаға қатысатын Мәскеу мемлекеттік университетінің физика факультеті жанындағы Кванттық технологиялар орталығының ғылыми тобы рубидийдің жеке бейтарап атомдары негізіндегі кванттық процессор түпүлгісінің өлшемін 72 кубитке дейін арттырды. Екікубиттік операцияның дәлдігі 94% болды.
Жүз жыл және одан да ұзақ мерзімдермен ойлау қабілеті саланың ерекшелігі болып табылады. «Росатом» қызмет ету мерзімі 60 жылға есептелген, әрі оны ұзарту мүмкіндігі бар станциялар салады. Құрылысы мен пайдаланудан шығару кезеңдерін қоса есептегенде, бұл шамамен бір ғасыр.
Ресейде мемлекеттік корпорация III+ буындағы алты ірі энергетикалық блок салуда. Сонымен қатар Мурманск облысындағы Кольск АЭС-2-де әрқайсысының қуаты 600 МВт болатын инновациялық ВВЭР-С реакторларымен екі блоктың құрылысы басталды.
Шетелде де АЭС белсенді түрде салынуда. Бангладеште «Руппур» АЭС-тің № 1 блогының реакторына отын жүктеу басталды. Мысырдағы «Эль-Дабаа» АЭС-інде № 1 блоктың реактор корпусы жобалық орнына орнатылды. «Аккую» АЭС-іне № 4 реактордың корпусы жеткізілді. Венгрияда «Пакш» АЭС-тің № 5 энергетикалық блогының іргетасына алғашқы бетон құюға рұқсат алынды. Өзбекстан мен Қазақстанда ірі қуатты блоктар салу жөніндегі келісімдер жасалды.
Әлемдік атом саласы үшін аса маңызды жоба — IV буын жүйелерін құру. Томск облысындағы Северск қаласында қорғасын жылутасығышы бар, жылдам нейтронды БРЕСТ-ОД-300 реакторымен энергетикалық блок салынуда. 2025 жылы «Росатом» мамандары реактордың орталық қуысының (онда ядролық отын орналастырылады) металл қаптамасын монтаждап, шеткі қуыстардың қаптамаларын жобалық орнына орнатты. Сұйық натрийден жасалған аралық қабаты бар бірегей АНУП-отыны (аралас нитридті уран-плутонийлі) дайындалды. Энергетикалық блоктың аналитикалық тренажері пайдалануға беріліп, толық ауқымды жаттықтырғыштың кешенді сынақтары сәтті өтті. Сәуір айына дейін ол жетілдіріліп, реттеледі, содан кейін Северскке жеткізіледі.
IV буынның екінші жүйесін «Росатом» Свердловск облысындағы Белоярск АЭС-інде салады. Бұл натрий жылутасығышы бар БН-1200М жылдам реакторымен № 5 блок болады. Дайындық жұмыстары басталып кетті. Энергетикалық кешенге арналған отын өндіруші кәсіпорын ретінде МОКС-отынын (аралас оксидті уран-плутонийлі) өндіруде үлкен тәжірибесі бар Тау-кен-химия комбинаты (ТКХК) таңдалды — дәл осы отынмен БН-1200М жұмыс істейді.
Сонымен қатар бүкіл әлем үшін шағын қуатты жаңа энергетикалық блоктарды құру да аса маңызды. «Росатом» Якутияда шағын қуатты атом электр станциясы (ШҚАЭС) жобасын пысықтауда. Өзбекстанда РИТМ-200Н реакторларымен алғашқы шетелдік ШҚАЭС энергетикалық блогына арналған қазаншұңқырды әзірлеу басталды. «Росатом» Өзбекстанға жөнелтілетін алғашқы реактор қондырғысының корпусына арналған дайындамаларды жасауды бастады.
2025 жылғы желтоқсанда Дағыстанда Новолак ЖЭС бірінші кезегі Ресейдің бірыңғай электр желісіне электр энергиясын жеткізе бастады. Оның қуаты — 152,5 МВт. Екінші кезек іске қосылғаннан кейін ЖЭС-тің жиынтық орнатылған қуаты 300 МВт-қа жетеді. Жоспарлы орташа жылдық өндіріс көлемі — 879 млн кВт·сағ. «Росатомның» жел парктерінің жалпы қуаты 1,2 ГВт-қа жетті.
«Росатом» «Кок-Мойнок» (Қырғызстанның Ыстықкөл облысындағы) жел паркін салу үшін алғашқы компоненттерді (гондолалар, күпшектер, генераторлар, мұнаралар мен қалақтарды) жеткізді. Жел паркінің орнатылған қуаты 100 МВт болады.
Танзанияда «Росатом» Ньота кен орнында («Мкуджу-ривер» жобасы) уранды өңдеуге арналған пилоттық қондырғыны іске қосты. Қондырғыда уранды өңдеу технологиялары сынақтан өткізіледі. Алынған деректер жылына 3000 тоннаға дейін уран өңдейтін өндірістік кешен жобасының негізіне айналады.
Ресейде Қорған облысындағы Добровольное кен орнын игеру басталды. Уран өндіретін «Далур» кәсіпорны уран өнімінің алғашқы партиясын жөнелтті.
2025 жылғы қарашада 22220 жобасының алтыншы сериялық әмбебап атомдық мұзжарғышы — «Сталинград» қаланды. Осы жобаға жататын төрт мұзжарғыш Арктикада жұмыс істеп, кемелерді мұз арқылы алып жүрудегі «жұмыс атқарушы күш» мәртебесін дәлелдеуде.
2025 жылы СТЖ бойынша 23 транзиттік рейс орындалды (2024 жылы — 14), транзиттік жүктер көлемі 3,82%-ға өсіп, рекордтық 3,2 млн тоннаға жетті. Маңызды оқиға — Қытайдан Еуропаға Солтүстік теңіз жолы арқылы алғашқы контейнерлік транзиттік рейстің орындалуы. Бортында 25 мың тонна жүк тиелген контейнер кемесі Қытайдың Нинбо портынан Ұлыбританияның Филикстоу портына дейін небәрі 21 күнде жетті — оңтүстік маршрутпен жүрсе, бұл жол 40 күн болар еді. Солтүстік теңіз жолы туралы толығырақ AtomPro подкастында.
Тағы бір маңызды көрсеткіш: 2025 жылдың қорытындысы бойынша «Росатом» кәсіпорындары Ресейдің атомдық мұзжарғыш флоты үшін РИТМ сериясындағы 12 реакторлық қондырғыны дайындады. Ал алда бұдан да көп: әртүрлі дайындық кезеңдерінде атомдық мұзжарғыш флоты мен жерүсті және жүзбелі энергетикалық блоктар үшін 14 реакторлық қондырғы жасалуда. 2025 жылы РИТМ-200 үшін компоненттер өндіріске 3D-басып шығару технологиясы енгізілді. Аддитивті технологиялардың көмегімен кемелік реакторлық қондырғы құрамындағы сорғы жабдығының элементі жасалды. Реактор жасауда аддитивті технологияларды қолдану одан әрі кеңейе түседі.
«Росатом» ғалымдары тарту күші (кемінде 6 Н) мен меншікті импульсі (кемінде 100 км/с) жоғары параметрлерге ие магнитті-плазмалық үдеткішке негізделген плазмалық электрреактивті зымыран қозғалтқышының зертханалық түпүлгісін жасады. Импульсті-мерзімді режимде жұмыс істейтін қозғалтқыштың орташа қуаты 300 кВт-қа жетеді, бұл қолданыстағы барлық баламалардан жоғары. Мұндай қозғалтқыштар ғарыш аппараттарын өте жоғары жылдамдықтарға дейін үдетуге мүмкіндік береді әрі отын қорын аса тиімді пайдалануды қамтамасыз етіп, оның қажеттілігін ондаған есе азайтады. Осындай қозғалтқыштармен Марсқа ұшу уақыты 6-9 айдан 30-60 күнге дейін қысқаруы мүмкін.
Сонымен қатар «Росатом» ғарыш саласына арналған, температуралық деформацияларға төзімді көміртекті талшықты изотропты және мезофазалық пектер негізінде әзірлеуде. Ол арнайы техникада қолданылатын композициялық материалдардың сипаттамаларын айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік береді. Көміртекті талшықтың бірегей қасиеттері ірі серіктік жүйелердің рефлекторларын, корпустар элементтерін және ұзақ мерзімді орбиталық станциялар мен алыс миссияларға арналған сәуле таратқыш-тоңазытқыштарды, орбиталық құрылымдарды, сондай-ақ жылуөткізгіштігі жоғары көміртек-көміртек композициялық материалдарына негізделген жылу әкету жүйелерін жасау кезінде сұранысқа ие болады.
«Росатом» Халықаралық термоядролық эксперименттік реактордың (ИТЭР) құрылыс алаңына болашақ қондырғының диагностикасының негізгі элементтерін вакуумдық, жылулық және функционалдық сынақтан өткізуге арналған Ресейде жасалған төрт сынақ стендінің алғашқысының жеткізілуін үйлестірді. Келесі кезең — нақты жұмыс жағдайларына барынша жақын ортада сынақтар жүргізу. Бұл стенд — «Росатом» жауапты болып отырған ең күрделі әрі ғылыми жұмыстарды көп қажет ететін жүйелердің бірі, әрі мегасайенс санатындағы технологиялар саласындағы «Росатомның» көшбасшылығының нәтижесі. ИТЭР жобасы туралы толығырақ AtomPro подкастынан білуге болады.
Ақыр соңында, «Росатом» ядролық технологиялардың адамдар мен қоршаған орта үшін қауіпсіз болып қалуын қамтамасыз ету бағытында ауқымды жұмыс жүргізуде. Бұл атом технологияларының бүкіл әлемде мойындалуына тікелей әсер етеді.
Осылайша, «Росатом» Беларусь (Беларусь Республикасы) атом электр станциясымен станцияның пайдаланылған ядролық отынымен (ПЯО) қауіпсіз жұмыс істеуді қамтамасыз ету жөнінде келісімшартқа қол қойды. Бұл — теңгерімді ядролық отын циклі тұжырымдамасын іске асыратын әлемдегі алғашқы шарт. Ол қалдықтардың көлемін барынша азайтып, уранның энергетикалық әлеуетін барынша пайдалануды көздейді.
«Росатом» натрийлі жылутасымалдағыш қолданылатын жылдам реакторларды қауіпсіз түрде пайдаланудан шығаруға арналған сұйық радиоактивті натрий жылутасымалдағышын қайта өңдеу технологиясын әзірлеуді аяқтады. Оның негізгі артықшылықтары — газды шығарындылардың болмауы, жарылыс пен өрт қауіпсіздігі, сондай-ақ қысқа әрі бірсатылы процесс.
«Росатом» ғалымдары ауадағы ксенон мен криптонның радионуклидтік құрамын жоғары дәлдікпен анықтайтын талдағыштың тәжірибелік үлгісін сынақтан өткізудің алғашқы кезеңін сәтті аяқтады. Ол рұқсатсыз ядролық сынақтардың іздерін анықтау және атом нысандарындағы апаттарды табу үшін қажет. Сонымен қатар, ғалымдар пайдаланылған ядролық отыннан платина тобына жататын үш металды бір мезгілде бөліп алуға мүмкіндік беретін әлемдегі алғашқы технологияны әзірледі. Бұл металдар жоғары белсенді қалдықтарды шыныландыру процесін қиындатады. Оларды бөліп алу нәтижесінде алынатын шынының сапасы жақсарып, қауіпсіздігі артады. Бұдан бөлек, мемлекеттік корпорация ғалымдары зерттеу мақсатындағы сұйықтұзды реакторды құруға арналған жобалау жұмыстарының алғашқы кезеңін аяқтады.
2025 жылғы жетістіктер мен табыстар «Росатомның» атом технологияларының халықаралық нарығындағы орнын нығайтып қана қоймай, олардың жаһандық деңгейде мойындалуын арттырды. Атом технологиялары электр энергиясын сенімді жеткізуді қамтамасыз етеді, ғалымдарды біріктіреді, технологиялық құрылымды түбегейлі өзгертетін жаңалықтарға жол ашады және жер бетіндегі адамдардың өмір сапасын жақсартады.
