On November 17, the first of four test facilities arrived from Russia at the construction site of the International Thermonuclear Experimental Reactor (ITER). These will be used to test port plugs — special devices housing diagnostic and technical systems — in near-real conditions.
Sinov stendi deyarli 30 tonna og‘irlikdagi va 40 kubometr hajmli po‘lat vakuum kamerasidan iborat bo‘lib, u vakuum tizimi, isitish, boshqarish va nazorat qilish tizimlari bilan jihozlangan. Umumiy hisobda, Rossiya tomoni 2011-yilda imzolangan kelishuvga binoan to‘rtta shunday stendni ishlab chiqarmoqda va yetkazib bermoqda. Ishlab chiqaruvchi korxona – «Mashinasozlik va asbobsozlik kompaniyalari guruhi» (MAKG) hisoblanadi. MAKG termoyadro sintezi uskunalari, kriogen komplekslar va termovakuum sinov qurilmalarini ishlab chiqaradi, shuningdek, murakkab qurilmalarni sinovdan o‘tkazadi.
«Bu sinov stendi loyihamiz doirasidagi eng murakkab va ilmtalab tizimlardan biri hisoblanadi. Uni ishlab chiqish va tayyorlash uchun asosiy ta’minotchilarimiz ilg‘or innovatsion yechimlarni yaratishiga va joriy etishiga to‘g‘ri keldi. Barcha qurilmalarni ishlab chiqarish Rossiyaga topshirilgan bo‘lib, bu bizning tajribamiz va texnologik yetakchiligimizning natijasi,» – deya ta’kidladi stendlarning kelishi munosabati bilan o‘tkazilgan tantanali marosimda «ITER loyiha markazi» direktori (Rosatom tarkibiga kiruvchi) Anatoliy Krasilnikov.
Stend kameralarida loyiha hamkor mamlakatlar tomonidan ishlab chiqarilgan 46 ta portplagning barchasi tekshiruvdan o‘tkaziladi. Ichkarida vakuum, issiqlik va funksional sinovlarni o‘tkazish uchun chuqur vakuum va yuqori harorat hosil qilinadi. Shu tariqa, haroratni 20 darajadan 240 °C gacha o‘zgartiradigan uch bosqichli sinov jarayoni rejalashtirilgan. Har bir bosqichda tizimning germetikligini tasdiqlash maqsadida geliy sizib chiqishini aniqlash sinovi amalga oshiriladi.
Rossiyalik mutaxassislar ITER maydonidagi stendni ishga tushirish jarayonida qatnashadilar. «Strana Rosatom» gazetasiga ITER MAKG loyiha ofisi direktori Olesya Soloveva shunday dedi: «Biz stendni barcha quyi tizimlar bilan yig‘ish ustidan bosh nazoratni va kompleks integral sinovlarni o‘tkazishni ta’minlaymiz». GKMP bu yil ikkinchi stendni ishlab chiqarishni boshladi. Uni 2026-yil kuzigacha yakunlash rejalashtirilgan. Shundan so‘ng zavod sinovlari o‘tkazilib, qish boshida Fransiyaga jo‘natiladi. Uchinchi va to‘rtinchi stendlar 2029-yil oxirigacha o‘rnatiladi – ITER xalqaro tashkiloti shu vazifani belgilagan.
ITERning qurilish bo‘yicha bosh direktor o‘rinbosari Serjio Orlandi Rossiya tomonining hissasini yuqori baholadi: «Qurilma qurish loyihasining rahbari sifatida, Rossiyaning ITER agentligi tomonidan port-pluglarni sinash uchun birinchi stendning yetkazib berilishi amalga oshganidan juda mamnunman. Bu majmua Rossiya Federatsiyasining yuqori darajadagi sanoat imkoniyatlarining yorqin namunasi bo‘lib, loyihaning o‘z vaqtida, talab qilingan sifatda va belgilangan byudjet doirasida yakunlanishini ta’minladi. Stendni loyihalash, xarid qilish va yig‘ishning barcha bosqichlarida malakali nazoratni olib borgan Rossiya Federatsiyasi mutaxassislariga alohida minnatdorchilik bildirmoqchiman.»
Ilgari Rossiya atom korxonalari ITER qurilish maydoniga o‘ta o‘tkazuvchanlar, poloidal maydon g‘altagi va to‘rtta girotron majmuasini yetkazib bergan edi. Boshqa tarkibiy qismlarni ishlab chiqarish davom etmoqda. Rossiyaning noyob uskunalarini yetkazib berish reaktorni qurish jadvaliga muvofiq o‘z vaqtida amalga oshirilmoqda. Jami Rossiya institutlari va korxonalariga kelajakdagi ITER termoyadro qurilmasining 25 ta yuqori texnologiyali tizimini ishlab chiqarish va yetkazib berish vazifasi topshirilgan.
ITER – dunyodagi birinchi xalqaro yangi avlod termoyadro eksperimental reaktori loyihasi hisoblanadi. Qurilish maydoni Marsel (Fransiya) yaqinida joylashgan. Loyihaning asosiy maqsadi termoyadro energiyasidan tinchlik yo‘lida foydalanishning ilmiy-texnologik imkoniyatlarini ko‘rsatish va shu bilan bog‘liq jarayonlarni ishlab chiqishdan iborat. Termoyadro sintezini amalda o‘zlashtirish insoniyatni ming yillar davomida energiya bilan ta’minlash imkoniyatini yaratadi.
Rossiya Yevropa Ittifoqi, Xitoy, Hindiston, Yaponiya, Janubiy Koreya va AQSh bilan bir qatorda ITER loyihasining ishtirokchilari safiga kiradi. Rossiyaning loyihaga tabiiy hissasini ta’minlash vazifasini zimmasiga olgan Rossiya milliy ITER agentligi rolini «ITER loyiha markazi» («Rosatom» ning xususiy muassasasi) bajarmoqda.
