Xalqaro energetika agentligi (XEA) noyabr oyida «Jahon energetika istiqboli» hisobotini e’lon qildi. Unda turli energetika sohalarining o‘tmishi va hozirgi holati tahlil qilinib, kelajakka bashorat berildi hamda asosiy muammolar va xavf-xatarlar ko‘rsatib o‘tildi. Atom sanoati rivojlanishda davom etmoqda, biroq boshqa energetika sohalariga nisbatan sekinroq sur’atda o‘smoqda.
XEA hisobotida beqarorlik butun dunyodagi mavjud voqelikning asosiy xususiyati ekanligi va energiya xavfsizligi birinchi navbatda e’tiborga olinishi kerakligi ta’kidlangan.
XEA ta’kidlagan asosiy xavflar – geosiyosiy turbulentlik va mojarolar, neft bozorida taklif talabdan oshib ketganda ushlab turilgan narxlar, muhim qattiq foydali qazilmalarni yetkazib berishni cheklash, kibertahdidlar, ishlab chiqarish va iqlim xavflari. «Energetika siyosatini belgilovchi shaxslar tomonidan qabul qilingan qarorlar ushbu xavflarni bartaraf etish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi, ammo ular noaniq sharoitlarda harakat qilishlari kerak,» – deyiladi hisobotda.
Dunyoda hamon energiya tanqisligi mavjud. Energetika (ilgari ham ko‘p marotaba bo‘lgani kabi) zamonaviy geosiyosiy taranglik markazida turibdi. Bunday sharoitda mamlakatlar energetik xavfsizlik va energiya resurslaridan foydalanish imkoniyatini ta’minlashga intilmoqda, biroq buni turli usullar bilan amalga oshirmoqda: «Ba’zi mamlakatlar, jumladan ko‘plab energiya import qiluvchi mamlakatlar, yechimni qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish va energiya samaradorligini oshirishda ko‘rmoqda. Boshqalar esa ko‘proq an’anaviy yoqilg‘i turlarini yetarli miqdorda yetkazib berishga e’tibor qaratmoqda,» deya ta’kidlaydi hisobot mualliflari.
Energiya ishlab chiqarishning barcha turlari o‘sib bormoqda: «2024-yilda qayta tiklanadigan energiya manbalari ketma-ket 23-marta rekord darajadagi o‘sishni ko‘rsatdi. Neft, tabiiy gaz, ko‘mir iste’moli, shuningdek, atom energiyasi ishlab chiqarish ham tarixiy yuqori cho‘qqiga yetdi,» – deb ta’kidlanadi hisobotda.
XEA tahlilchilari qayd etgan yana bir muhim tendensiya – milliy va xalqaro darajada chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha harakatlar jadalligining pasayishidir. 2019-yildan buyon ko‘mirga bo‘lgan talab, asosan Xitoy tufayli, o‘sish sur’ati bo‘yicha keyingi o‘rinda turuvchi qazilma yoqilg‘i turi – tabiiy gazga nisbatan 50 foiz tezroq o‘sdi. Bu energetika bilan bog‘liq chiqindilarning uzluksiz o‘sishining asosiy sababidir.
2010-yildan buyon energiyaga bo‘lgan global talab 20 foizdan ortiqqa ko‘paydi. 2024-yilda u o‘sishda davom etib, 2 foizga oshdi va 650 Edj dan oshib ketdi. Bu 2010-2023-yillar davridagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan (1,4%) ancha yuqori. 2024-yilda qazib olinadigan yoqilg‘i energiyaga bo‘lgan umumiy talabning deyarli 80 foizini qondirdi. Shamol va quyosh energiyasi ishlab chiqarishi (qariyb 700 TVt·soat) barqaror o‘sishni ko‘rsatmoqda. Atom energetikasidagi ishlab chiqarish darajasi 2010-yillar boshida pasaygan bo‘lsa-da, keyinchalik yangi bloklarning tarmoqqa ulanishi va ilgari to‘xtatilgan bloklarning qayta ishga tushirilishi tufayli o‘sdi. Hisobotda bu «kuchli o‘sish» deb ta’riflangan, biroq boshqa energiya manbalariga nisbatan elektr energiyasi yetkazib berish hajmi hamon past darajada (faqat biomassadan yuqori) qolmoqda.
Jahon atom energiyasi ishlab chiqarish quvvatining o‘sishi ham juda sekin ko‘rinadi – so‘nggi 10 yil davomida yiliga o‘rtacha atigi 8 GVt ga oshgan. Taqqoslash uchun, xuddi shu davrda global quyosh energiyasi ishlab chiqarish quvvati o‘n barobarga o‘sib, 2024-yilga kelib 540 GVt ni tashkil etdi.
2024-yilda energetikaga yo‘naltirilgan investitsiyalar 3,2 trillion dollarga yetdi. Bu ko‘rsatkich o‘tgan o‘n yil davomida o‘rtacha kiritilgan 2,6 trillion dollardan ancha yuqori. Xalqaro Energetika Agentligi (XEA) tomonidan taqdim etilgan grafikda atom energetikasiga yetarli mablag‘ kiritilmaganligi ko‘zga tashlanadi. Bu holat nafaqat energiya samaradorligi, qayta tiklanadigan energetika va elektr energiyasini saqlash kabi ommalashgan va tez rivojlanayotgan sohalarga nisbatan, balki neft, gaz va hatto ko‘mir kabi an’anaviy sektorlarga qaraganda ham sezilarli. So‘nggi besh yil ichida investitsiyalarning 70 foizga o‘sishi yaxshi natija, biroq uni xuddi shu davrda quyosh panellariga yo‘naltirilgan mablag‘lar hajmining ikki barobarga ko‘paygani bilan solishtirsak, o‘sish sur’atlari (ayniqsa, pastroq boshlang‘ich ko‘rsatkichni hisobga olgan holda) afsuski, unchalik yuqori emas.
Yevropa va AQSH atom sanoatidagi yetakchilik mavqeyini yo‘qotdi. Hisobotda ta’kidlanishicha, «So‘nggi yillarda Yevropa va AQShda yirik reaktorlar qurilishi sezilarli darajada kechikish va xarajatlarning oshib ketishiga duch keldi: o‘rtacha hisobda ular rejalashtirilgan muddatdan sakkiz yil kechroq ishga tushirildi, qiymati esa dastlabki hisob-kitoblardan 2,5 barobar yuqori bo‘ldi.» Shu bilan birga, hisobotda Rossiya, Xitoy va Koreyada ba’zi yadroviy loyihalar dastlabki muddat va xarajatlar smetasiga yaqinroq yakunlangani kamtarona tarzda qayd etilgan.
An’anaga ko‘ra, Xalqaro Energetika Agentligi «Jahon energetika istiqboli» hisobotida dunyoda energetika rivojlanishining bir nechta ehtimoliy ssenariylarini taqdim etdi. Joriy siyosiy qarorlar ssenariysi (JSQ) amaldagi siyosat va me’yoriy hujjatlarning qisqacha tavsifini berib, energiya tizimiga yangi energiya texnologiyalarini joriy etish va uyg‘unlashtirish tezligini ehtiyotkorona baholashni taklif qiladi. E’lon qilingan siyosiy qarorlar ssenariysi (ESQ) rasman taklif etilgan, ammo hali qabul qilinmagan siyosiy qarorlarni, shuningdek, energetikaning rivojlanish yo‘nalishini ko‘rsatadigan boshqa strategik hujjatlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu ssenariy yangi texnologiyalarni joriy etishdagi to‘siqlar JSQ ssenariysiga qaraganda kamroq bo‘lishini nazarda tutadi. Bu ikki ssenariy eng ehtimoliy deb baholanayotganga o‘xshaydi. Shuningdek, hisobotda 2050-yilga kelib energetikada karbonat angidrid chiqindilarini butunlay yo‘q qilish yo‘lini tavsiflovchi «2050-yilgacha nol chiqindi» ssenariysi hamda oziq-ovqat tayyorlash va elektr ta’minotining ekologik toza texnologiyalarini joriy etishni jadallashtirish ssenariysi ham taqdim etilgan.
Ushbu ssenariyga ko‘ra, barcha hududlarda elektr energiyasiga bo‘lgan talab ortadi. Eng yuqori o‘sish Hindiston va Indoneziyada kuzatiladi. Quyosh fotoelektr tizimlari va shamol energetikasi ko‘plab mintaqalarda raqobatbardosh bo‘lishi kutilsa-da, ularni joriy etish jarayonida o‘sishni sekinlashtiradigan muammolarga duch kelinadi. Natijada, 2035-yilga kelib quyosh fotoelektr tizimlari quvvatlarining yillik o‘rtacha o‘sishi 540 gigavattni tashkil etadi. Biroq, bu 2024-yilda o‘rnatilgan quvvatlar hajmiga tenglashadi. Ko‘mir 2035-yilgacha dunyodagi eng yirik elektr energiyasi ishlab chiqarish manbai bo‘lib qoladi. 2030-yillarda yangi atom elektr stansiyalari qurilishi tezlashadi: «40 dan ortiq mamlakatda atom energiyasidan foydalanishni kengaytirish dasturlari qabul qilingan, 2015-yildan buyon investitsiyalar ikki barobar oshgan va ishlab chiqilayotgan loyihalar portfeli o‘sib bormoqda. Natijada, ZPR ssenariysi doirasidagi bashoratga ko‘ra, 2035-yilga kelib global atom energiyasi quvvatlari uchdan birga oshadi.» 2050-yilga borib o‘sish 80 foizdan oshadi. XEA tahlilchilari o‘sish manbalari sifatida Yaponiyadagi reaktorlarni qayta ishga tushirish hamda AQSH, Yaponiya, Koreya va Fransiyadagi yangi energobloklar qurilishini ko‘rsatishdi.
Adolatni qayta tiklaymiz: o‘sishni, eng avvalo, Rossiya va Xitoydagi energobloklar, shuningdek, Rosatom hozirda qurayotgan yoki qurishga tayyorlanayotgan Yevropa, Osiyo va Afrikadagi energobloklar ta’minlaydi. Shunday qilib, 2042 yilgacha elektr energetikasi obyektlarini joylashtirish bosh rejasiga ko‘ra, Rossiyada umumiy quvvati 29,3 GVt bo‘lgan 38 ta atom energiya blokini ishga tushirish mo‘ljallangan. Rossiyada elektr energiyasi ishlab chiqarish tarkibida atom energiyasining ulushi 2023-yildagi 18,9 foizdan 2042-yilga kelib 24 foizgacha ko‘tariladi. Rosatomning chet eldagi portfeli dunyoning 11 mamlakatida joylashgan 41 ta katta va kichik quvvatli energobloklardan tashkil topgan.
«Hozirda Xitoy dunyodagi qurilayotgan atom energiyasi quvvatlarining deyarli yarmini tashkil etmoqda va 2030-yilga kelib mamlakat dunyodagi eng yirik atom elektr stansiyalari operatoriga aylanishi kutilmoqda,» deya ta’kidlanadi hisobotda.
Keyingi o‘n yil davomida atom energetikasi JSQ ssenariysi bo‘yicha boshqa energiya manbalari (masalan, ko‘mir) bilan bir xil darajada rivojlanishiga qaramay, mutlaq ko‘rsatkichlarda past boshlang‘ich baza tufayli 2035-yilga kelib o‘rnatilgan atom generatsiyasi quvvati boshqa energiya manbalariga nisbatan eng past darajada qoladi.
Ushbu ssenariy, garchi mamlakat qoidalari va me’yorlari hali qonuniy jihatdan mustahkamlanmagan bo‘lsa-da, energetika tizimi rivojlanishining ustuvor yo‘nalishini aks ettirish maqsadida ishlab chiqilgan.
Ushbu ssenariyga ko‘ra, 2030-yillardan boshlab qayta tiklanadigan energiya manbalari jahonning energiyaga bo‘lgan barcha qo‘shimcha talabini qondira oladi. Elektr energiyasi ishlab chiqarishda qayta tiklanadigan energiya manbalarining ulushi hozirgi uchdan bir qismdan 2035-yilga kelib yarmidan ko‘prog‘iga va 2050-yilga kelib uchdan ikki qismiga yetadi. Bu asosan quyosh va shamol energiyasi hamda akkumulyatorlar hisobiga amalga oshadi. Atom energiyasi ishlab chiqarish 2035-yilga kelib 40 foizga o‘sadi va umumiy elektr energiyasi ishlab chiqarishdagi ulushi 9 foiz darajasida saqlanib qoladi. XEA ushbu ssenariyda atom energiyasiga bo‘lgan talab prognozini qayta ko‘rib chiqdi. Taxminlarga ko‘ra, 2035-yilga kelib bu ko‘rsatkich bir yil avval prognoz qilinganidan 4 foiz yuqori bo‘ladi. 2035-yildan 2050-yilgacha, agar ESQ ssenariysi amalga oshsa, atom energetikasi yana 40 foizga o‘sadi, ammo baribir taxminan 9 foiz darajasida qoladi.
Har ikki ssenariyga ko‘ra, 2035-yilga kelib atom energetikasiga yo‘naltirilgan investitsiyalar miqdori ortadi, chunki bir qator mamlakatlar yirik yangi reaktorlar bo‘yicha yakuniy investitsion qarorlar qabul qilmoqda. Investitsiyalar darajasi hozirgi ko‘rsatkichga nisbatan ESQ doirasida 40 foizga o‘sib, yiliga 100 milliard dollardan oshadi, JSQ doirasida esa taxminan 30 foizga ko‘payib, yiliga 90 milliard dollardan oshadi. Energetikaning boshqa sohalariga kiritilayotgan investitsiyalarga e’tibor qaratsak, atom energetikasiga yo‘naltirilgan mablag‘lar miqdori juda kam ekanligi ayon bo‘ladi. Xususan, elektr tarmoqlari xo‘jaligiga yo‘naltirilgan global investitsiyalar 2035-yilga borib joriy siyosiy qarorlar ssenariysi bo‘yicha taxminan 715 milliard dollarga, e’lon qilingan siyosat ssenariysi bo‘yicha esa 730 milliard dollarga yetadi.
XEA hisobotida keltirilgan vaziyat va eng ehtimoliy ssenariylar shuni ko‘rsatmoqdaki, ekologik toza, past uglerodli va barqaror ishlab chiqarish talablariga javob beradigan yuqori texnologiyali soha bo‘lgan atom energiyasi ishlab chiqarishi elektr energiyasining barcha turlari orasida eng kam ulushni egallaydi.
Dunyoda elektr energiyasi va umuman energiya iste’molining umumiy o‘sishini inobatga olgan holda, atom energetikasi jahon energiya savati tarkibidagi hozirgi ulushini (taxminan 9%) saqlab qolish uchun ham «juda tez harakat qilishi» zarur bo‘ladi.
Yuqoriroq natijalarga erishish uchun esa «yanada tezroq harakat qilish» kerak bo‘ladi. Buning uchun tegishli siyosiy qarorlar, texnologiyalar, sarmoyalar va malakali kadrlar talab etiladi.
Xayriyatki, investitsiya muhitida asta-sekin ijobiy o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Jumladan, noyabr oyining oxirida Osiyo taraqqiyot banki (OTB) o‘zining me’yor va qoidalariga o‘zgartirish kiritib, atom energetikasi loyihalariga sarmoya kiritish imkoniyatini yaratdi. Bundan tashqari, OTB energetika va rivojlanish strategiyalari doirasida yadro energiyasidan foydalanish imkoniyatlarini o‘rganayotgan Osiyo-Tinch okeani mintaqasi mamlakatlarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida MAGATE bilan hamkorlik bitimini imzoladi. Ilgari Jahon banki ham shunday qaror qabul qilgan edi.
Ushbu qarorlar va kelishuvlardan so‘ng shunga o‘xshash yangi qadamlar qo‘yilishiga umid qilishdan boshqa iloj yo‘q. Bunday investitsiyalar butun dunyo bo‘ylab katta va kichik quvvatli yangi energobloklar qurilishiga imkon yaratadi. Bu esa o‘z navbatida mamlakatlarga barqaror elektr energiyasi, odamlarga qiziqarli va yuqori maoshli ish o‘rinlari ta’minlanishiga, hamda fan va texnologiyalarning rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
