2025-yilda Rossiya atom sanoati 80 yillik yubileyini nishonladi. Uning asosiy g‘oyasi «Faxr. Ilhom. Orzu» so‘zlari bilan ifodalandi. O‘tgan avlodlarning yutuqlaridan faxrlanish. Amaldagi ishda ulardan o‘rnak olish va ilhomlanish. Atom texnologiyalarining yangi imkoniyatlari orzusi. Oldinda – kvant kompyuterlarini yaratish, Shimoliy dengiz yo‘li va kosmosni o‘zlashtirish, eng muhimi esa – yangi qurilishlar, ularning asosiylari – yadroviy yoqilg‘i siklini yopishni ko‘zda tutuvchi IV avlod tizimlaridir.
Yubiley yilining eng yirik voqeasi «Jahon atom haftaligi» forumi bo‘lib, unda dunyoning 118 mamlakatidan 20 mingdan ortiq kishi qatnashdi. Davlat va xalqaro tashkilotlar rahbarlari, mutaxassislar, diplomatlar, talabalar, tadbirkorlar va boshqalar tashrif buyurishdi. Forum doirasida Rossiya va do‘st mamlakatlar atom sanoati yutuqlari ko‘rgazmasi, «Bilim. Birinchilar» ilmiy-ma’rifiy marafoni hamda «Chegarasiz kompozitlar» ikkinchi yoshlar festivali o‘tkazildi.
«Bugungi kunda faqatgina Rossiya yadro energetikasining butun texnologik zanjirida to‘liq salohiyatga ega ekanini g‘urur bilan ta’kidlash mumkin. Shuningdek, Rossiya loyihasi asosida qurilgan atom elektr stansiyalari o‘zining xavfsizligi va tashqi ta’sirlarga chidamliligi tufayli dunyoda eng ko‘p talab qilinadigan stansiyalar hisoblanadi», – deb ta’kidladi Rossiya prezidenti Vladimir Putin forumda.
Yubiley yilida atomning kvant-mexanik modeli haqidagi eng so‘nggi tasavvurga asoslangan dizayn ishlab chiqildi. Yadroni o‘rab turgan elektronlar ham zarra, ham to‘lqin xususiyatlarini namoyon qiladi. Kvant mexanikasida bu elektronlarni topish ehtimolligi buluti sifatida tavsiflanadi. Shu sababli, atomlarning kvant-mexanik modellari xilma-xil bo‘lib, g‘aroyib gullar va kapalaklarni eslatadi.
«Rosatom» turli xil fizik tashuvchilarda kvant protsessorlarini yaratishda ishtirok etmoqda. Kvant kompyuterlari haqida batafsil ma’lumotni AtomPro‘ning «Ikkinchi kvant inqilobi» podkastidan olishingiz mumkin. Yil oxirida kvant loyihasida ishtirok etayotgan olimlar jamoalari muvaffaqiyatli nazorat tajribalarini o‘tkazdilar. Ionlarda kvant protsessorlarini ishlab chiqayotgan ikki ilmiy guruh (biri itterbiyda, ikkinchisi kalsiyda) 70 kubitli kvant protsessorlarining namunalarini taqdim etib, ularda bir va ikki kubitli amallarni bajardilar. Itterbiy ionlaridagi namuna amallarning yuqori aniqligini ko‘rsatdi: bir kubitli amal – 99,98%, ikki kubitli amal – 96,1% aniqlikda.
Bir necha kun o‘tgach, Moskva davlat universiteti fizika fakulteti Kvant texnologiyalari markazining ilmiy guruhi, shuningdek kvant loyihasida ishtirok etib, yagona neytral rubidiy atomidagi kvant protsessor namunasining o‘lchamini 72 kubitgacha oshirdi. Ikki kubitli amalning aniqligi 94% ni tashkil etdi.
Yuz yil va undan ortiq muddatni ko‘zlab fikrlash qobiliyati – bu sohaning o‘ziga xos xususiyatidir. «Rosatom» xizmat muddati 60 yilga mo‘ljallangan va undan ham ko‘proq ishlayotgan stansiyalarni qurmoqda. Qurilish va foydalanishdan chiqarishni hisobga olsak, bu taxminan bir asrni tashkil etadi.
Rossiyada davlat korporatsiyasi oltita III+ avlod yirik energiya bloklarini qurmoqda. Shuningdek, Murmansk viloyatida quvvati 600 MVt bo‘lgan VVER-S innovatsion reaktorlari bilan ikkita Kol AES-2 blokini qurish ishlari boshlandi.
Chet ellarda ham atom elektr stansiyalari faol qurilmoqda. Bangladeshda «Ruppur» atom elektr stansiyasining 1-blok reaktoriga yoqilg‘i yuklash boshlandi. Misrda «El-Dabaa» atom elektr stansiyasida 1-blok reaktor korpusi loyihaviy holatga o‘rnatildi. «Akkuyu» AESga 4-sonli reaktor korpusi yetkazib berildi. Vengriyada «Paksh» AESning 5-energobloki poydevoriga birinchi beton quyish uchun ruxsatnoma olindi. O‘zbekiston va Qozog‘istonda katta quvvatli bloklar qurish bo‘yicha kelishuvlar imzolandi.
Jahon atom sanoati uchun eng muhim loyiha – IV avlod tizimlarini yaratishdir. Severskda (Tomsk viloyati) BREST-OD-300 qo‘rg‘oshinli issiqlik tashuvchi bilan tez neytronli reaktorga ega energiya bloki qurilmoqda. 2025-yilda «Rosatom» mutaxassislari reaktor markaziy bo‘shlig‘ining metall qobig‘ini (u yerda yadro yoqilg‘isi joylashtiriladi) o‘rnatdilar va periferik bo‘shliq qobig‘ini loyiha holatiga keltirdilar. Suyuq natriy qatlamli noyob SNUP-yoqilg‘i (aralash nitridli uran-plutoniy) ishlab chiqarildi. Energoblokning analitik trenajyori ishga tushirildi, to‘liq masshtabli trenajyorning kompleks sinovlari muvaffaqiyatli o‘tkazildi. Aprel oyigacha u takomillashtiriladi va sozlanadi, keyin Severskka ko‘chiriladi.
Ikkinchi IV avlod tizimini «Rosatom» Sverdlovsk viloyatidagi Beloyarsk AESda quradi. Bu natriyli issiqlik tashuvchi BN-1200M tezkor reaktorli 5-blok bo‘ladi. Tayyorgarlik ishlari allaqachon boshlangan. Energetika majmuasi uchun yoqilg‘i ishlab chiqaruvchi korxona tanlandi: BN-1200M ishlaydigan MOKS-yoqilg‘i (aralash oksidli uran-plutoniy) ishlab chiqarish bo‘yicha katta tajribaga ega bo‘lgan Tog‘-kimyo kombinati (TKK).
Shuningdek, kichik quvvatli yangi energiya bloklarini yaratish butun dunyo uchun muhimdir. «Rosatom» Yoqutistonda kichik quvvatli atom stansiyasi (KQAS) loyihasini ishlab chiqmoqda. O‘zbekistonda RITM-200N reaktorlariga ega birinchi xorijiy KQASning energiya bloki uchun kotlovan qazish boshlandi. «Rosatom» allaqachon O‘zbekistonga yuboriladigan birinchi reaktor qurilmasi korpusi uchun tayyorgarlik ishlarini boshladi.
2025-yil dekabr oyida Dog‘istonda Novolak shamol elektr stansiyasining birinchi bosqichi Rossiyaning yagona tarmog‘iga elektr energiyasi yetkazib berishni boshladi. Uning quvvati 152,5 MVtni tashkil etadi. Ikkinchi navbat ishga tushirilgandan so‘ng, shamol elektr stansiyasining umumiy o‘rnatilgan quvvati 300 MVtga yetadi. Rejalashtirilgan o‘rtacha yillik ishlab chiqarish 879 mln kVt/soatni tashkil etadi. «Rosatom» shamol elektr stansiyalarining umumiy quvvati 1,2 GVtga yetdi.
«Rosatom» «Ko‘k-Mo‘ynoq» (Qirg‘izistonning Issiqko‘l viloyati) shamol parkini qurish uchun birinchi komponentlarni (gondolalar, gupchaklar, generatorlar, minoralar va parraklar) yetkazib berdi. Shamol parkining o‘rnatilgan quvvati 100 MVtni tashkil etadi.
Tanzaniyada «Rosatom» Nyota konida uranni qayta ishlash bo‘yicha tajriba qurilmasini ishga tushirdi («Mkudju-river» loyihasi). Qurilmada uranni qayta ishlash texnologiyalari sinovdan o‘tkazilmoqda. Olingan ma’lumotlar yiliga 3000 tonnagacha uranni qayta ishlash quvvatiga ega qayta ishlash majmuasi loyihasiga asos bo‘ladi.
Rossiyada Kurgan viloyatidagi Dobrovolniy konida qazib olish ishlari boshlandi. «Dalur» uran qazib olish korxonasi uran mahsulotining birinchi partiyasini allaqachon yetkazib berdi.
2025-yil noyabr oyida 22220 loyihasining oltinchi seriyali universal atom muzyorar kemasi – «Stalingrad»ga asos solindi. Ushbu loyihaning to‘rtta muzyorar kemasi Arktikada ishlaydi, bu kemalarni muzdan o‘tkazish sohasida xizmat ko‘rsatuvchi «ishchi ot» maqomini tasdiqlaydi.
2025-yilda SHDY orqali 23 ta tranzit reys amalga oshirildi (2024-yilda 14 ta), tashilgan tranzit yuklar hajmi 3,82 foizga oshib, rekord darajadagi 3,2 million tonnaga yetdi. Muhim voqea: Shimoliy dengiz yo‘li orqali Xitoydan Yevropaga tarixda birinchi konteyner tranzit reysi amalga oshirildi. Bortida 25 ming tonna yuk bo‘lgan konteyner tashuvchi kema Xitoyning Ninbo shahridan Britaniyaning Filikstou shahriga borish uchun bor-yo‘g‘i 21 kun sarfladi. Shimoliy dengiz yo‘li haqida batafsil AtomPro podkastida.
Yana bir muhim ko‘rsatkich: 2025-yil yakunlariga ko‘ra, «Rosatom» korxonalari Rossiya atom muzyorar floti uchun RITM seriyasidagi 12 ta reaktor qurilmasini ishlab chiqardi. Ammo oldinda yanada ko‘proq ishlar turibdi: ishlab chiqarishning turli bosqichlarida atom muzyorar floti, quruqlikdagi va suzuvchi energiya bloklari uchun 14 ta reaktor qurilmasi ishlamoqda. 2025-yilda RITM-200 uchun komponentlar ishlab chiqarishda 3D -bosma texnologiyasi joriy etildi. Additiv texnologiyalar yordamida kema reaktor qurilmasi tarkibidagi nasos uskunasining elementi tayyorlandi. Reaktorsozlikda additiv texnologiyalarni qo‘llash kengayishda davom etadi.
«Rosatom» olimlari tortish (kamida 6 N) va solishtirma impuls (kamida 100 km/s) parametrlari oshirilgan magnit-plazma tezlatgichi asosida plazma elektr reaktiv raketa dvigatelining laboratoriya prototipini yaratdilar. Impulsli-davriy rejimda ishlaydigan dvigatelning o‘rtacha quvvati 300 kVt ga yetadi, bu barcha mavjud analoglardan ustundir. Dvigatellar kosmik kemani juda yuqori tezlikkacha tezlashtirish imkonini beradi, shuningdek, yoqilg‘i zaxirasidan samarali foydalanish va unga bo‘lgan ehtiyojni o‘nlab marta kamaytirish imkonini beradi. Bunday dvigatellar bilan Marsga parvoz davomiyligi 6-9 oydan 30-60 kungacha qisqarishi mumkin.
Bundan tashqari, «Rosatom» izotrop va mezofazali peklar asosida kosmik sanoat uchun harorat deformatsiyasiga uchramaydigan uglerod tolasini ishlab chiqarmoqda. Bu maxsus texnikada qo‘llaniladigan kompozitsion materiallarning xususiyatlarini sifat jihatidan yaxshilash imkonini beradi. Uglevod tolasining noyob xususiyatlari yirik sun’iy yo‘ldosh tizimlarining reflektorlari, uzoq muddatli kosmik stansiyalar va uzoq masofali missiyalarning korpus va sovutgich-nurlantirgich elementlari; orbital tuzilmalar; yuqori issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyentiga ega uglerod-uglerod kompozit materiallari asosidagi issiqlik tarqatish tizimlari kabi kosmik qurilmalarni yaratishda talab qilinadi.
«Rosatom» Xalqaro termoyadroviy eksperimental reaktor (ITER) qurilish maydonchasiga bo‘lajak qurilmani diagnostika qilishning asosiy elementlarini vakuum, issiqlik va funksional sinovlari uchun Rossiyaning to‘rtta sinov stendidan birinchisini yetkazib berishni muvofiqlashtirdi. Keyingi bosqich – real sharoitlarga maksimal yaqinlashtirilgan sinovlar. Stend – «Rosatom» mas’ul bo‘lgan eng murakkab va ilm-fanga asoslangan tizimlardan biri bo‘lib, «Rosatom»ning megasayens texnologiyalari sohasidagi yetakchiligi natijasidir. ITER loyihasi haqida batafsil AtomPro podkastida.
Nihoyat, «Rosatom» yadroviy texnologiyalar odamlar va atrof-muhit uchun xavfsiz bo‘lib qolishi uchun katta ishlarni amalga oshirmoqda. Butun dunyoda atom texnologiyalarining tan olinishi shunga bog‘liq.
Shunday qilib, «Rosatom» Belarus AES (Belarus Respublikasi) bilan stansiyaning ishlatilgan yadro yoqilg‘isi (IYY) bilan xavfsiz ishlashni ta’minlash bo‘yicha shartnoma imzoladi. Bu muvozanatli yadro yoqilg‘i sikli konsepsiyasini amalga oshiruvchi dunyodagi birinchi shartnomadir. U chiqindilarni minimallashtirish va uranning energiya salohiyatidan maksimal darajada foydalanishni nazarda tutadi.
«Rosatom» bunday issiqlik tashuvchisi bo‘lgan tez reaktorlarni xavfsiz ravishda foydalanishdan chiqarish uchun suyuq radioaktiv natriy issiqlik tashuvchisini qayta ishlash texnologiyasini ishlab chiqishni yakunladi. Texnologiyaning asosiy afzalliklari – gaz chiqindilarining yo‘qligi, portlash va yong‘in xavfsizligi va qisqa bir bosqichli jarayondir.
«Rosatom» olimlari havodagi ksenon va kripton radionuklid tarkibining yuqori sezgir analizatori tajriba namunasining birinchi bosqich sinovlarini muvaffaqiyatli yakunladi. U ruxsat etilmagan yadroviy sinovlar izlarini aniqlash va atom obyektlaridagi avariyalarni aniqlash uchun zarur. Shuningdek, olimlar dunyoda birinchi marta ishlatilgan yadro yoqilg‘isidan bir vaqtning o‘zida uchta platina guruhi metallarini ajratib olish texnologiyasini ishlab chiqdi. Ular yuqori faol chiqindilarni shishalanishini qiyinlashtiradi. Metallarni ajratib olish orqali olinadigan shishaning sifati yaxshilanadi, u xavfsizroq bo‘ladi. Bundan tashqari, davlat korporatsiyasi olimlari suyuq tuzli tadqiqot reaktorini yaratish bo‘yicha loyiha ishlarining birinchi bosqichini yakunladilar.
2025-yildagi muvaffaqiyat va yutuqlar nafaqat «Rosatom»ning xalqaro atom texnologiyalari bozoridagi mavqeini mustahkamlaydi, balki umuman olganda, uning global e’tirofini oshiradi. Atom texnologiyalari elektr energiyasini ishonchli yetkazib berishni ta’minlaydi, olimlarni birlashtiradi, texnologik tartibni tubdan o‘zgartiradigan kashfiyotlarga hissa qo‘shadi va sayyoramizdagi odamlar hayotini yaxshilaydi.
