Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), Orta Asya’da, özellikle Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan’daki Uranyum Kalıntı Alanlarının Çevresel Islahı Stratejik Ana Planı’nın üçüncü baskısını yayınladı. Bu referans belgesi, söz konusu alanları güvenli bir duruma getirmek için ilgili kuruluşların aldığı önlemleri açıklıyor. Rosatom, bu hedefe önemli katkıda bulunan kuruluşlardan biridir.
1990’lı yıllarda Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından yeni kurulan Orta Asya devletlerinin eski uranyum madenlerinin bulunduğu bölgeleri bağımsız olarak ıslah edememesi nedeniyle ıslah programlarına ihtiyaç duyuldu. Uranyum yatakları tükendikten ve faaliyetler durdurulduktan sonra, tüm alanlar güvenli hale getirilemedi. Program, bu alanların ıslahında Orta Asya ülkelerine yardımcı olmayı, bölge halkının sağlığına ve çevreye yönelik tehditleri önlemeyi amaçlıyor.
Stratejik Ana Plan, Orta Asya’daki eski maden alanlarının ıslahı için sistematik, tutarlı ve şeffaf bir çerçeve oluşturmayı amaçlıyor. Eski maden alanlarının ve ıslah edilmiş alanların uzun vadeli ve sürdürülebilir yönetimi için ulusal stratejileri ve programları destekliyor. Ana Plan, İyi Sağlık ve Refah (Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları – SKA 3), Temiz Su ve Sanitasyon (SKA 6), Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar (SKA 11), Karada Yaşam (SKA 15) ile Barış, Adalet ve Güçlü Kurumlar (SKA 16) gibi Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarına (SKA) ulaşılmasına yardımcı olacak.
Bu belge 2025 ile 2030 yıllarını kapsıyor.
Bazı eski maden sahalarındaki ıslah faaliyetleri, Bağımsız Devletler Topluluğu’na (BDT) üye devletler tarafından finanse ediliyor. Bu amaçla, BDT, Kırgızistan ve Tacikistan’da Uranyum Madenciliğinden Etkilenen Bölgelerin Rehabilitasyonu için Devletlerarası Hedefli Program (ITP) kabul etti. Sovyetler Birliği ilk uranyum madenciliğine bu ülkelerde başlamıştı. Avrasya Ekonomik Birliği Hükümetlerarası Konseyi programı 2012 yılında onaylandı ve uygulamaya 2013 yılında başlandı. Program, radyasyonun çevre üzerindeki etkisine bağlı acil durum risklerini azaltmayı ve bölge sakinleri için güvenli yaşam koşullarını sağlamayı amaçlıyor. Program, Kırgızistan’daki Min-Kush ve Kajy-Say köyleri ile Tacikistan’daki İstiklol (2012 yılına kadar Taboshar) şehri yakınlarındaki en tehlikeli atık sahalarını hedef aldı.
Program 2025 yılına kadar devam etti. Gerekli araştırmalar yapıldı, en iyi teknik çözümler seçildi, gerekli belgeler hazırlandı ve projeler onaylandı. Planlanan tüm faaliyetler daha sonra yapılırken, uzmanlar ayrıca çevresel izleme sistemlerini geliştirdi ve yerel personeli ıslah projeleri ve programlarını yönetmek üzere eğitti.
ITP’nin aktif katılımcısı Rosatom, 2019 yılında, Kırgızistan’daki Kajy-Say köyü yakınlarındaki atık depolama alanını ıslah etti. 2023 yılında, Kak atık depolama alanının ıslahını ve Taldy-Bulak atık depolama alanının tasfiyesini (her ikisi de Min-Kush köyü yakınlarında) tamamladı. Ağustos 2025’te Rosatom, Tuyuk-Suu atık depolama alanını tasfiye etti ve Min-Kush’taki Dalneye atık depolama alanını ıslah etti.
Tacikistan’da Rosatom, düşük kaliteli uranyum cevheri işleme fabrikasının atık döküm alanını ve Sughd bölgesindeki Taboshar madeninin sanayi sahasındaki dört atık döküm alanını ıslah etti. Bu görev, planlanandan önce, 2023 yılında tamamlandı. Maden ve bitişik bölgelerdeki geri plan radyasyonu güvenli seviyelere düştü.
Programın finansmanı, katılımcı Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) üye devletleri tarafından sağlandı. Rusya %75, Kazakistan %15, Kırgızistan %5 ve Tacikistan %5 oranında katkıda bulundu. Stratejik Ana Plan’a göre, program kapsamındaki toplam yatırım 32,2 milyon Euro’ya ulaştı.
Şu anda, nükleer yakıt atıkları, radyoaktif atıklar ile nükleer ve radyasyon tehlikesi taşıyan tesislerin devre dışı bırakılmasının yönetimi için BDT’nin başlıca kuruluşu (Rosatom’un TVEL Yakıt Şirketi’ne verilmiş bir görev), nükleer kalıntı alanlarını güvenli hale getirme konusunda BDT ülkeleri için yeni bir taslak model konsepti geliştiriyor. Bu belgenin 2026 yılında BDT Parlamentolararası Meclisi tarafından onaylanması bekleniyor. Belge, nükleer kalıntı alanlarının mevcut durumunu, nükleer kalıntı alanlarını güvenli hale getirme konusunda iş birliğinin temel ilkelerini ve bu tür alanların bir kaydını içerecek.
2025 yılında Devletlerarası Hedefli Program’ın sona ermesinden bu yana yeni ikili programlar için hazırlıklar önceden başladı. 2024 yılında Rusya ve Kırgızistan, uranyum madenciliği ve madencilik endüstrilerinden etkilenen bölgelerin rehabilitasyonunda iş birliğine ilişkin bir anlaşma imzaladı.
İki ülke arasındaki anlaşma uyarınca Rusya, Issık-Kul bölgesindeki Kajy-Say köyündeki madenleri ve kül yığınlarını, Oş bölgesindeki Too-Moyun köyündeki atık kayaç yığınları ve madenleri ile Celal-Abad bölgesindeki Kyzyl-Jar köyündeki maden atık yığınlarını ve madenleri rehabilite ediyor.
Too-Moyun ve Kyzyl-Jar’daki alanların ıslahı 2025 yılının sonunda tamamlandı. Kajy-Say’daki alanda ise hazırlıklar devam ediyor ve ıslah çalışmalarının 2026 yılının sonuna kadar tamamlanması planlanıyor.
Rusya, Tacikistan ile de benzer bir ikili anlaşma imzaladı. 2025 yılında taraflar, Tacikistan’ın uranyum madenciliği ve madencilik endüstrilerinden etkilenen bölgelerinin rehabilitasyonunda iş birliğine ilişkin hükümetler arası bir anlaşma imzaladı. Anlaşma, Adrasman maden atığı sahasının (Sughd Bölgesi) ve Taboshar madenindeki 3 numaralı atölyenin atıklarının ıslahını öngörüyor. Tasarım ve maliyet tahmini belgeleri şu anda hazırlanıyor.
Kırgızistan ve Tacikistan’daki alanların rehabilitasyonu için sırasıyla 21,4 milyon Euro ve 15,6 milyon Euro tahsis edildi.
Stratejik Ana Plan’da açıklanan uranyum kalıntı sahalarının ıslahı için bir diğer faaliyet alanı da Avrupa Birliği’dir (AB). AB Nükleer Güvenlik İş Birliği Aracı (INSC), Orta Asya ülkelerinde faaliyet gösteriyor. INSC sayesinde, yedi öncelikli saha için çevresel etki değerlendirmeleri (ÇED) ve fizibilite çalışmaları yaptırıldı. AB, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’ndaki (EBRD) Orta Asya Çevresel Islah Hesabı aracılığıyla çalışmaları finanse ediyor. AB, Kırgızistan’daki Mailuu-Suu, Min-Kush ve Shekaftar, Tacikistan’daki Istiklol ve Degmay ve Özbekistan’daki Charkesar ve Yangiabad olmak üzere yedi öncelikli uranyum kalıntı sahasının ıslahı için yetkiye sahip. 2017 ile 2025 yılları arasında Min-Kush, Shekaftar, Charkesar ve Yangiabad sahaları ıslah edildi. Mailuu-Suu’da ıslah çalışmaları sürerken, İstiklol’de ıslah çalışmaları kısmen tamamlandı ve Degmay’da henüz çalışmalara başlanmadı.
Stratejik Ana Plan’da belirtildiği gibi, 2015 yılında AB desteğiyle bu yedi alan için ÇED’ler ve fizibilite çalışmaları tamamlanarak, bir uygulama projeleri portföyü oluşturuldu. ÇED’lerin ve fizibilite çalışmalarının hazırlanma maliyeti 8 milyon avro oldu. Program kapsamındaki toplam tahmini iyileştirme maliyeti 113 milyon avroyu buldu. 2025 yılına kadar 71,8 milyon avro toplandı. Bunun 61,5 milyon avrosu Avrupa Komisyonu, 9 milyon avrosu ise diğer bağışçılar tarafından tahsis edildi. Programın hala 43 milyon avroluk açığı var. Raporda, “Bu açığın giderilmesi, bölge genelindeki ıslahın sürdürülebilirliği için kritik önem taşıyor” denildi.
IAEA uzmanları, birçok eski alanın ıslahının tamamlanmasında istikrarlı bir ilerleme sağlandığını ve ıslah sonrası yönetim sisteminin oluşturulmasına giderek daha fazla önem verildiğini belirtiyor. Stratejik Ana Plan’ı hazırlayanlara göre, bu sistem, sorumlulukların net şekilde dağıtılması ve ıslah edilmiş alanların uzun vadeli kurumsal kontrolüne geçişinde büyük önem taşıyor. IAEA belgesinde, bunun için para ve eğitimli personel gerektiği vurgulanıyor.
