Çok amaçlı sodyum soğutmalı hızlı nötron araştırma reaktörü (MBIR), uluslararası bilim camiasının ilgisini giderek daha fazla çekiyor. Bu durum pek de şaşırtıcı değil. Reaktör, emsalsiz özelliklere sahip olacak ve daha önce hiç yapılmamış deneylerin yapılmasını sağlayacak.
MBIR, 150 MW termal kapasitesiyle dünyanın en güçlü araştırma reaktörlerinden biri olacak. Reaktör şu anda Ulyanovsk Bölgesi, Dimitrovgrad’daki Rosatom araştırma enstitüsünün sahasında inşa ediliyor. 2025 yılında, acil ısı giderme sistemi devresine soğuk kapan filtreleri takıldı; reaktör basınç kabına ve ilk boru hattı bölümlerine sıcak boru hattı adaptörleri kaynaklandı ve sodyum depolama binasına ana ekipman parçaları yerleştirildi. Yakıt işleme makinesi ve kullanılmış yakıt demetleri için buhar ve su yıkama üniteleri sahaya ulaştı. 2026 yılında, her biri 7,3 ton ağırlığında, 5 metre yüksekliğinde ve 1,5 metre çapında olan iki acil durum ısı eşanjörü tasarım konumlarına yerleştirildi, birincil devre ekipmanının kurulumu ise devam ediyor.
MBIR için planlanan deneyler, iki bileşenli nükleer enerji sistemleri için teknolojileri geliştirmeyi ve iyileştirmeyi, güvenli Dördüncü Nesil tesisler inşa etmeyi ve nükleer yakıt döngüsünü tamamlamayı amaçlıyor. Özellikle, araştırma planları, sıvı metal soğutmalı reaktörler, erimiş tuz reaktörleri, yüksek sıcaklıklı gaz soğutmalı reaktörler ve diğer yenilikçi tasarımlar için yapısal malzemeler ve yakıt bileşimleri üzerine çalışmaları içeriyor. Reaktör ayrıca izotop üretimi için de kullanılacak.
MBIR, Uluslararası Araştırma Merkezi (IRC) konsorsiyumunun temel tesisidir. Bu konsorsiyumun üyeleri, araştırma yapmak için reaktörün kapasitesine öncelikli erişim hakkına sahip olacaklar. Temmuz 2025’te, Özbekistan Bilimler Akademisi Nükleer Fizik Enstitüsü konsorsiyuma katıldı, ardından aralık ayında Çinli şirket Shanghai ZDAN International Co. katıldı. Şubat 2026’da ise Arap Atom Enerjisi Ajansı (AAEA) projeye dahil oldu.
AAEA Genel Müdürü Dr. Salem Hamdi, “Bu, Atom Enerjisinin Barışçıl Kullanımına İlişkin Arap Stratejisi’ni hayata geçirme yolunda attığımız önemli bir adım. İş birliği anlaşmasının imzalanması, temel projelerimizi uygulamamız için etkili bir araç sağlıyor” dedi. Odak noktası, uygulamalı veya temel bilimlerin ötesine geçerek Arap ülkelerinde ekonomiye ve yaşam kalitesine doğrudan katkıları da kapsıyor. Salem Hamdi, “Örneğin, MBIR IRC ile işbirliğimiz, çevre güvenliği açısından son derece önemli olan bölgesel bir radyoaktif atık yönetim sistemi kurma projemizi ilerletecek. MBIR reaktöründe yapılacak ortak araştırmalar, sağlık hizmetlerinde onkolojik hastalıkların teşhis ve tedavisi için radyofarmasötiklerin geliştirilmesi ve üretilmesinde bize yeni fırsatlar sağlayacak” ifadelerini kullandı.
Bu araştırma altyapısına erişim, gelecekte Uzmanlaşmış Arap Eğitim Merkezi’ndeki eğitmenlerin uzmanlığını da geliştirecek ve ilk nükleer güç santrali projelerini uygulayan ülkelere teknolojik destek sağlayacak. AAEA’nin üyeleri 14 Arap ülkesi Bahreyn, Mısır, Ürdün, Irak, Yemen, Kuveyt, Lübnan, Libya, Moritanya, Filistin, Suudi Arabistan, Sudan, Suriye ve Tunus’tan oluşuyor.
Geleceğe yönelik araştırma programlarının geliştirilmesi halihazırda devam ediyor. Eylül 2025’te MBIR IRC Danışma Kurulu olağan toplantısı yapıldı. 15 ülkeden araştırma merkezleri ve uzman kuruluşların temsilcileri, nükleer endüstri için ortak araştırma alanları, deneysel programlar ve personel eğitimi konularını görüştüler.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelindeki araştırma reaktörlerinin çoğu 1960’lar ve 1970’lerde inşa edildi. Şu anda bunlardan iki yüzden fazlası faaliyette. Dünya genelinde faaliyette olan araştırma reaktörlerinin yarısı 40 yaşın ve yaklaşık %70’i 30 yaşın üzerinde bulunuyor. Güçlü ve yeni bir reaktör olan MBIR’in, Rusya ve ortak ülkelerinde nükleer bilimin artan taleplerini karşılamak için en iyi konumda olduğu ortada.
