Rosatom nafaqat reaktor texnologiyalarini, balki atom energiya blokları qurilishiga bo‘lgan yondashuvlarni ham uzluksiz ravishda takomillashtirib bormoqda. Buning yorqin misoli sifatida Rossiyada SSER-TOA loyihasi asosida qurilgan va yangi 2026-yil arafasida ishga tushirilgan Kursk AES-2 ning 1-raqamli blokini keltirish mumkin. Ushbu loyiha doirasida ishlab chiqilgan yangiliklar kelgusidagi loyihalarda ham qo‘llaniladi.
SSER-TOA qisqartmasi «suv-suv energetik reaktori – tipiklashtirilgan, optimallashtirilgan, axborotlashtirilgan» degan ma’noni anglatadi. SSER-TOA – bu eng so‘nggi xavfsizlik talablariga (jumladan, Fukusima AESdagi falokatni hisobga olgan holda) va jahon bozoriga mos keladigan namunaviy atom energiya blokining yangilangan loyihasidir. Bundan oldin namunaviy loyiha 1980-yilda ishlab chiqilgan bo‘lib, unga asosan Balakovo, Rostov, Kalinin, Zaporoje atom elektr stansiyalarida, Chexiyadagi «Temelin»da va boshqa joylarda bloklar qurilgan edi. Shu sababli u tipiklashtirilgan deb ataladi.
Yangi loyiha bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni hal etdi. Eng avvalo, u raqobatbardoshlikning 24 ta mezoniga muvofiq bo‘lishi kerak edi. Buning uchun davlat korporatsiyasi mutaxassislari bosh rejadan tortib elektrotexnikagacha bo‘lgan loyiha yechimlarini keng ko‘lamda optimallashtirishni amalga oshirdilar. Ular transport tashkilotini, texnologik jarayonlarni avtomatik boshqarish tizimini, asosiy bino va inshootlarning rejalashtirish, arxitektura-qurilish hamda texnologik yechimlarini va, albatta, xavfsizlik konsepsiyasini qayta ko‘rib chiqdilar. Shu sababli, loyiha optimallashtirilgan hisoblanadi.
Yana bir vazifa – energiya blokining butun hayotiy sikli davomida uning ma’lumotlarini boshqarish imkonini beradigan yechimlar yaratishdir. Loyiha boshlanganida, jahon bozorida bunday yechimlar mavjud emasdi, shu sababli «Rosatom» o‘z yechimini ishlab chiqdi. Natijada, loyiha axborotlashtirilgan tarzda amalga oshirildi.
Natijada, blok haqidagi barcha ma’lumotlarni o‘zida mujassamlashtirgan tizim yaratildi. Bu tizimda loyihalashtirish va konstruksiyalash, xarid faoliyatini olib borish, yetkazib berish, muddatlar, resurslar va qiymatni boshqarish, ma’lumotlarni tasdiqlash, talablarning bajarilishini nazorat qilish imkoniyatlari mavjud. Ishga «Rosatom»ning ikki mingdan ortiq mutaxassisi jalb qilindi. Ular AES loyihasining o‘zgarmas qismiga oid kompleks axborot modelini ishlab chiqdilar. Bu modelni turli maydonlarda ko‘paytirish mumkin.
Yangiliklar tufayli Kursk AES-2 dagi har bir energoblokning loyiha quvvati oldingi avlod energobloklariga (VVER-1000) nisbatan 25 foiz oshirilib, 1250 MVt ga yetkazildi. Asosiy uskunalarning xizmat muddati ikki baravarga uzaytirildi. Energoblokni jihozlashda passiv va faol xavfsizlik tizimlari uyg‘unlashtirilgan. Bu tizimlar avariya holatlarida blokning uzoq vaqt (kamida 72 soat) mustaqil ishlashini, umumiy sababga ko‘ra yuzaga keladigan nosozliklardan himoyalanishni va inson omili ta’sirini kamaytirishni ta’minlaydi. Blok zilzilabardoshlik darajasi oshirilgan holda loyihalashtirilgan: u MSK-64 shkalasi bo‘yicha 7 balli zilzilaga, xavfsizlik funksiyalarini bajaruvchi konstruksiyalar va birikmalar esa 9 balli zilzilaga bardosh beradi. Texnik yechimlar blokni og‘ir samolyotning qulashiga (20 tonna – asosiy variant, 400 tonna – qo‘shimcha variant) va boshqa ekstremal tashqi ta’sirlarga (bo‘ronlar, quyunlar, toshqinlar) bardoshli qiladi.
Kursk AES-2 ning SSER-TOI reaktoriga ega bo‘lgan birinchi energiya bloki 2025-yil 31-dekabrda elektr tarmog‘iga ulandi. «Kursk bloki – bu SSER-TOA atom energiya bloklarining eng zamonaviy loyihasining ilk namunasidir. Bu loyiha nafaqat atom energetikasi sohasidagi so‘nggi yutuqlarni o‘zida mujassam etgan, balki Rosatom tizimidagi eng quvvatli energiya bloki hamdir: 1250 MVt quvvatga ega bo‘lib, bu avvalgi rekordchilar – Leningrad AES-2 energiya bloklaridan 50 MVt yuqoridir,» – deya ta’kidladi «Rosatom» bosh direktori Aleksey Lixachev ishga tushirish marosimida.
2026-yil 29-yanvarida Kursk AES-2 ning birinchi energoblokida SSER-TOA reaktori bilan tajriba-sanoat ishlatilishi boshlandi. Bu energetik ishga tushirishdan keyingi bosqich hisoblanadi. Dasturda blok quvvatini asta-sekin 100 foizgacha ko‘tarish ko‘zda tutilgan. Rosatom mutaxassislari Kursk AES-2 bloklarini qurish tajribasidan va eng yuqori samaradorlik hamda iqtisodiy natija ko‘rsatgan yechimlardan foydalanib, asosiy loyihani takomillashtirishni davom ettiradilar. Reaktor qurilmasi va favqulodda ta’sirlardan himoya tizimlari, shuningdek, manyovrchanlik, MOKS yoqilg‘isidan foydalanish imkoniyati, iqtisodiy samaradorlik yaxshilanadi. Bularning barchasi Rossiya taklifini jahon bozorida noyob va xorijiy buyurtmachilar orasida talabgor qiladi.
