“Rosatom”ning Yoqilg‘i divizioni (TVEL) yoqilg‘ini uzluksiz takomillashtirib bormoqda: uning xavfsizligini oshiryapti, shuningdek, yopiq yadro yoqilg‘i siklini (YYYS) yaratish va uranning energetik salohiyatidan maksimal darajada foydalanish bo‘yicha tadqiqotlar olib bormoqda. Quyida ushbu sohadagi so‘nggi yutuqlar haqida so‘z yuritamiz.
Rostov AESning 2-sonli energoblokida tolerant yadro yoqilg‘isidan tajriba-sanoat maqsadida foydalanishning so‘nggi bosqichi yakunlandi. “Tolerant” atamasi shtatdan tashqari vaziyatlarga nisbatan chidamliroq degan ma’noni anglatadi. Yoqilg‘i kassetalari 2021-yilda VVER-1000 reaktoriga yuklangan va har biri 18 oydan iborat uchta yoqilg‘i kampaniyasini o‘z ichiga olgan to‘liq ekspluatatsiya siklidan o‘tdi.Tajriba-sanoat sinovlariga har birida 12 tadan tvel bo‘lgan TVS-2M konstruksiyasidagi uchta kombinatsiyalangan yig‘ma jalb etildi. Ulardan oltitasining qobig‘i 42XNM xrom-nikel qotishmasidan, qolganlariniki esa xrom qoplamali sirkoniy qotishmasidan yasalgan. Yangi materiallar favqulodda vaziyatlarda reaktorning faol zonasida parotsirkoniy reaksiyasining rivojlanishini butunlay istisno qilish yoki to‘xtatish imkonini beradi.
“Barcha omillar – iqtisodiyot, texnologiya, tartibga solish va protseduralar majmuini hisobga olganda, sanoatga joriy etish uchun eng maqbul yechim – bu xrom bilan qoplangan klassik sirkoniy qotishmasidan tayyorlangan qobiqlardir. Tolerant yoqilg‘ini ishlab chiqish dasturi bizga yadro yoqilg‘isi siklini yopish uchun muhim bo‘lgan yana bir natijani taqdim etdi. Xromlangan sirtning xususiyatlari VVER reaktorlari uchun yadro yoqilg‘isini ishlab chiqarishdagi bir qator qo‘l mehnati amaliyotlarini istisno qilish imkonini beradi. Odam omilisiz ishlab chiqarish — qayta ishlangan uran va plutoniyli yoqilg‘ini sanoat miqyosida tayyorlashning zaruriy shartidir”, — deya izoh berdi “TVEL” kompaniyasining ilmiy-texnik faoliyat bo‘yicha katta vitse-prezidenti Aleksandr Ugryumov.
Balakovo AESning 1-sonli energoblokida REMIKS-yoqilg‘isi asosidagi issiqlik ajratuvchi yig‘malarni tajriba-sanoat yo‘nalishida ishlatishning uchinchi 18 oylik bosqichi yakunlandi. Bu yoqilg‘i uchun VVER reaktorlarining ishlatilgan yadroviy yoqilg‘isidan olingan qayta ishlangan uran va plutoniy aralashmasi qo‘llaniladi. REMIKS yoqilg‘isidan yengil suvli issiqlik reaktorlarida foydalanish rejalashtirilmoqda. Shu tariqa ular yopiq yadro yoqilg‘i sikliga (YYYS) jalb etiladi.
Oltita yoqilg‘i kassetasi innovatsion TVELlar bilan to‘liq komplektatsiyalanib, 2021-yil oxirida VVER-1000 reaktoriga yuklandi. Foydalanish davomida og‘ishlar aniqlanmadi, neytron-fizikaviy va resurs xususiyatlari esa loyihaviy qiymatlar doirasida bo‘ldi.Ushbu oltita kassetaning oxirgi uchtasi 2026-yil mart oyida aktiv zonadan chiqarib olindi. Ular ham “tolerant” qobiqli kassetalar singari 18 oylik uchta yoqilg‘i siklidan o‘tdi. Reaktorning aktiv zonasidan chiqarilgach, nurlangan TVSlar saqlash hovuziga joylashtirildi. U yerda 2024-yilda ikkinchi yoqilg‘i kampaniyasi yakunlanganidan so‘ng chiqarib olingan uchta kasseta saqlanmoqda. Sovutilgan to‘plamlar reaktor tadqiqotlari uchun Dimitrovgraddagi ilmiy-tadqiqot institutiga yuboriladi.
“Tajriba tariqasida ICHE lardan, keyinchalik esa to‘liq qiymatli yoqilg‘i kassetalaridan foydalanishni hisobga olgan holda, biz yuqori quvvatli tijorat reaktorida REMIKS yoqilg‘isini nurlantirish bo‘yicha qariyb 10 yillik tajriba to‘pladik.”Nurlantirilgan tvelning reaktor ichidagi sinovlaridan keyingi tadqiqotlarini yakunlab, biz VVER reaktorlari uchun mo‘ljallangan uran-plutoniy yoqilg‘isini dunyoda birinchi bo‘lib bozorga taklif qilish imkoniyatiga ega bo‘lamiz.Navbatdagi qadam VVER reaktoriga tarkibida qashshoqlashgan uran va 5 foizgacha plutoniy bo‘lgan uran-plutoniy yoqilg‘isi kassetalarini yuklashdan iborat bo‘ladi.
Yoqilg‘i divizioni olimlari aralash nitridli uran-plutoniy (SNUP-) yoqilg‘isining yangi avlodini ishlab chiqarish uchun azot-15 izotopini olishning sanoat usulini ishlab chiqdi. Uni “Proriv” loyihasi doirasida BREST-OD-300 tez neytronli reaktorida qo‘llash rejalashtirilmoqda.
Azot-15 neytronlarni deyarli yutmaganligi sababli, faol zonada ularning miqdori ko‘proq bo‘ladi. Shu bois azot-15 dan foydalanish nazariy jihatdan reaktorga yuklanadigan yoqilg‘i hajmini kamaytirish imkonini beradi. Shuningdek, azot-15 tufayli istalmagan uglerod-14 hosil bo‘lishi kamayadi. Bularning barchasi reaktorning iqtisodiy va foydalanish xususiyatlarini yaxshilaydi.
Bochvar institutda ikki fazali gaz-suyuqlik tizimlarida azot-15 izotopini olish uchun yiriklashtirilgan laboratoriya stendi yaratildi, yuqori darajada boyitilgan izotopni olishning texnologik rejimlari sinovdan o‘tkazilib, optimallashtirildi hamda mahsulotning ilk turkumi ishlab chiqarildi..
“Tezkor” reaktorlar uchun yoqilg‘i bo‘yicha olib borayotgan tadqiqotlarimiz istiqbolli yoqilg‘i va konstruksion materiallarni, uran-plutoniy yoqilg‘isini ishlab chiqarish texnologiyalarini hamda uni qayta ishlashga doir yechimlarni bir vaqtning o‘zida qamrab oladi. “Bu ishlanmalarning barchasi barqaror rivojlanish paradigmasida energetik va ekologik xavfsizlikka hamda radioaktiv chiqindilar va nurlangan yoqilg‘ini minimallashtirish barobarida AES xomashyo bazasini imkon qadar kengaytirishga yo‘naltirilgan”, — deya xulosa qildi Aleksandr Ugryumov.
