MAGATE Markaziy Osiyo davlatlari – Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekistondagi uran merosi obyektlarini ekologik qayta tiklash bo‘yicha Strategik bosh rejaning uchinchi nashrini chop etdi. Bu mazkur obyektlarni xavfsiz holatga keltirish bo‘yicha turli tashkilotlar faoliyati tasvirlangan ma’lumotnoma hujjatdir. «Rosatom» ushbu ishning asosiy ishtirokchilaridan biri hisoblanadi.
1990-yillarda Sovet Ittifoqi parchalanganidan so‘ng, Markaziy Osiyoda shakllangan davlatlar sobiq uran konlari hududlarini mustaqil ravishda qayta tiklashga qodir bo‘lmaganligi sababli reabilitatsiya dasturlariga ehtiyoj tug‘ildi. Uran konlari tugab, qazish ishlari to‘xtatilgandan keyin, barcha maydonlar xavfsiz holatga keltirilmagan edi. Dastur aynan Markaziy Osiyo mamlakatlariga ushbu maydonlarni rekultivatsiya qilishda yordam berishga qaratilgan. U mahalliy aholi salomatligi va atrof-muhitga bo‘lgan tahdidlarning oldini olish imkoniyatini yaratadi.
Strategik asosiy reja Markaziy Osiyodagi madaniy meros obyektlarini tiklash bo‘yicha tizimli, izchil va tushunarli tamoyillar tizimini (asosiy tuzilma) yaratishga qaratilgan. U madaniy meros obyektlari va qayta tiklangan hududlarni uzoq muddatli va barqaror boshqarish bo‘yicha milliy strategiya va dasturlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Asosiy reja «sog‘lom hayot va farovonlik» (BMM №3), «toza suv va sanitariya» (BMM №6), «barqaror shaharlar va jamiyatlar» (BMM №11), «quruqlikdagi hayot» (BMM №15) hamda «tinchlik, adolat va kuchli institutlar» (BMM №16) kabi barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda yordam beradi.
Hujjat 2025-2030-yillar davriga mo‘ljallangan.
1990-yillarda Sovet Ittifoqi parchalanganidan so‘ng, Markaziy Osiyoda shakllangan davlatlar sobiq uran konlari hududlarini mustaqil ravishda qayta tiklashga qodir bo‘lmaganligi sababli reabilitatsiya dasturlariga ehtiyoj tug‘ildi. Uran konlari tugab, qazish ishlari to‘xtatilgandan keyin, barcha maydonlar xavfsiz holatga keltirilmagan edi. Dastur aynan Markaziy Osiyo mamlakatlariga ushbu maydonlarni rekultivatsiya qilishda yordam berishga qaratilgan. U mahalliy aholi salomatligi va atrof-muhitga bo‘lgan tahdidlarning oldini olish imkoniyatini yaratadi.
Strategik asosiy reja Markaziy Osiyodagi madaniy meros obyektlarini tiklash bo‘yicha tizimli, izchil va tushunarli tamoyillar tizimini (asosiy tuzilma) yaratishga qaratilgan. U madaniy meros obyektlari va qayta tiklangan hududlarni uzoq muddatli va barqaror boshqarish bo‘yicha milliy strategiya va dasturlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Asosiy reja «sog‘lom hayot va farovonlik» (BMM №3), «toza suv va sanitariya» (BMM №6), «barqaror shaharlar va jamiyatlar» (BMM №11), «quruqlikdagi hayot» (BMM №15) hamda «tinchlik, adolat va kuchli institutlar» (BMM №16) kabi barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda yordam beradi.
Hujjat 2025-2030-yillar davriga mo‘ljallangan.
Ish yo‘nalishlaridan biri Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi a’zo mamlakatlari tomonidan moliyalashtiriladigan meros obyektlarini qayta tiklashdir. Bu maqsadda Qirg‘iziston va Tojikistondagi sobiq uran qazib olish korxonalarini sog‘lomlashtirish bo‘yicha Davlatlararo maqsadli dastur (DMD) qabul qilindi. Aynan shu hududlarda SSSRda birinchi marta uran qazib olingan edi. Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyatining Davlatlararo kengashi dasturni 2012-yilda tasdiqladi va uni amalga oshirish 2013-yildan boshlandi. Dasturning maqsadi atrof-muhitga radiatsiya ta’siri bilan bog‘liq favqulodda vaziyatlar xavfini kamaytirish va mahalliy aholining xavfsiz hayotini ta’minlashdan iborat. Dastur doirasida Qirg‘izistonning Min-Qush va Kaji-Say qishloqlari hamda Tojikistonning Istiqlol shahri (2012-yilgacha Taboshar deb atalgan) atrofidagi eng xavfli chiqindi omborlari qayta tiklanmoqda.
XTM 2025-yilgacha faoliyat olib bordi. Mutaxassislar loyiha-qidiruv ishlarini bajarish, eng maqbul texnik yechimlarni tanlash, zarur hujjatlarni ishlab chiqish, loyihani kelishish va tasdiqlash bilan shug‘ullandilar. So‘ngra, ular rejalashtirilgan barcha ishlarni amalga oshirdilar, shuningdek, ekologik monitoring tizimlarini takomillashtirib, mahalliy mutaxassislarga reabilitatsiya loyihalari va dasturlarini boshqarishni o‘rgatdilar.
«Rosatom» XTMning faol ishtirokchisi hisoblanadi. 2019-yilda Qirg‘izistonda davlat korporatsiyasi Kaji-Say qishlog‘i yaqinidagi chiqindi omborini konservatsiya qilish ishlarini yakunladi. 2023-yilda esa «Qoq» chiqindi omborini qayta tiklash va «Taldi-Buloq» chiqindi omborini tugatish ishlarini amalga oshirdi (ikkala ob’ekt ham Min-Qush qishlog‘i yaqinida joylashgan). 2025-yil avgust oyida Min-Qushda «Tuyuk-Suu» chiqindi omborini tugatish va «Dalnee» chiqindi omborini qayta tiklash ishlari nihoyasiga yetkazildi.
Tojikistonda Rosatom Taboshar koni sanoat maydonida (So‘g‘d viloyati) past sifatli uran rudasi fabrikasining chiqindi uyumini va to‘rtta chiqindi omborini qayta tikladi. Ishlar 2023-yilda rejadan oldin yakunlandi. Kon va unga qo‘shni hududlardagi radiatsiya darajasi xavfsiz ko‘rsatkichgacha pasaydi.
MDHga a’zo davlatlar tomonidan XTM doirasida moliyalashtirish amalga oshirildi. Bunga dasturda ishtirok etayotgan mamlakatlar hissa qo‘shdi. Rossiya ulushi 75 foizni, Qozog‘iston 15 foizni, Qirg‘iziston 5 foizni va Tojikiston 5 foizni tashkil etdi. Strategik bosh reja matnida qayd etilishicha, XTM doirasidagi investitsiyalarning umumiy hajmi 32,2 million yevroga yetdi.
Hozirda MDHga a’zo davlatlarning ishlatilgan yadro yoqilg‘isi, radioaktiv chiqindilar bilan muomala qilish hamda yadroviy va radiatsiyaviy xavfli obyektlarni ekspluatatsiyadan chiqarish masalalari bo‘yicha asosiy tashkiloti (bu vazifaga TVEL kompaniyasi tayinlangan) yadroviy meros obyektlarini xavfsiz holatga keltirish bo‘yicha MDH mamlakatlari uchun yangi namunaviy konsepsiya loyihasini ishlab chiqmoqda. Ushbu konsepsiya 2026-yilda MDH Parlamentlararo assambleyasi tomonidan tasdiqlanishi kutilmoqda. Hujjatda yadroviy meros obyektlarining holati tavsifi, ularni xavfsiz holatga keltirish bo‘yicha hamkorlikning asosiy tamoyillari va bunday obyektlarning ro‘yxati aks ettiriladi.
Kompleks dastur 2025-yilda yakunlanishi munosabati bilan, yangi ikki tomonlama dasturlarni tayyorlash ishlari oldindan boshlandi. 2024-yilda Rossiya va Qirg‘iziston uran qazib olish va tog‘-kon sanoati ta’siriga uchragan hududlarni qayta tiklash bo‘yicha hamkorlik to‘g‘risida hukumatlararo bitim imzoladi.
Ikki tomonlama kelishuv doirasida Rossiya tomoni Qoji-Soy qishlog‘idagi (Issiqko‘l viloyati) konlar va kul uyumlarini, Too-Muyun qishlog‘idagi (O‘sh viloyati) bo‘sh tog‘ jins uyumlari va konlarni, Qizil-Jar qishlog‘idagi (Jalolobod viloyati) tog‘ jins uyumlari va konlarni qayta tiklash ishlarini amalga oshiradi.
Too-Moyun va Qizil-Jardagi ob’ektlarni rekultivatsiya qilish ishlari 2025-yil oxirida yakunlandi. Qaji-Saydagi ob’ektda tayyorgarlik ishlari olib borilmoqda. Uning rekultivatsiyasini 2026-yil oxirigacha tugatish rejalashtirilgan.
Rossiya Tojikiston bilan ham shunday ikki tomonlama kelishuv tuzgan. 2025-yilda tomonlar Tojikistonning uran qazib olish va tog‘-kon sanoati ta’siriga uchragan hududlarini qayta tiklashda hamkorlik qilish to‘g‘risidagi hukumatlararo bitimni imzoladilar. «Adrasman» chiqindi omborini (So‘g‘d viloyati) va Taboshar konining 3-sexiga tegishli ag‘darma joylarini qayta tiklash rejalashtirilgan. Hozirda loyiha-smeta hujjatlari ishlab chiqilmoqda.
Qirg‘iziston va Tojikistondagi obyektlarni qayta tiklash uchun tegishli ravishda 21,4 million yevro va 15,6 million yevro mablag‘ ajratildi.
Strategik bosh rejada bayon etilgan uran merosi obyektlarini qayta tiklash bo‘yicha faoliyatning yana bir yo‘nalishi Yevropa Ittifoqi faoliyatidir. Markaziy Osiyo mamlakatlarida yadro xavfsizligi sohasidagi xalqaro hamkorlik bo‘yicha Yevropa vositasi (INSC) amal qilmoqda. INSC yordamida yettita ustuvor obyekt uchun atrof-muhitga ta’sirni baholash va texnik-iqtisodiy asoslar tayyorlandi. Yevropa Ittifoqi ishlarni Yevropa tiklanish va taraqqiyot bankidagi Markaziy Osiyo uchun ekologik rekultivatsiya hisobi orqali moliyalashtiradi. Bank uran merosining yettita ustuvor obyektini rekultivatsiya qilish vakolatiga ega. Bular Qirg‘izistondagi Mayluu-Suu, Min-Qush va Shekaftar, Tojikistondagi Istiqlol va Degmay hamda O‘zbekistondagi Charkesar va Yangioboddir. 2017-2025-yillar davomida Min-Qush, Shekaftar, Charkesar va Yangiobod rekultivatsiya qilindi. Mayluu-Suuda rekultivatsiya ishlari davom etmoqda, Istiqlol qisman rekultivatsiya qilingan, Degmayda esa ishlar hali boshlanmagan.
Strategik bosh rejada qayd etilishicha, 2015-yilda Yevropa Ittifoqi ko‘magida ushbu yettita obyekt uchun atrof-muhitga ta’sir baholash (ATBA) va texnik-iqtisodiy asoslash (TIA) yakunlangan, shuningdek, amalga oshirish uchun loyihalar portfeli shakllantirilgan. ATBA va TIAni tayyorlash xarajati 8 million yevroni tashkil etgan. Dastur doirasidagi reabilitatsiya ishlarining umumiy smeta qiymati 113 million yevro deb baholangan. 2025-yilgacha 71,8 million yevro mablag‘ jalb qilingan. Shundan Yevropa komissiyasi 61,5 million yevro, boshqa homiylar esa 9 million yevro ajratgan. Natijada 43 million yevrolik taqchillik yuzaga kelgan. Hisobotda ta’kidlanishicha, «Ushbu taqchillikni bartaraf etish butun mintaqa bo‘ylab olib borilayotgan tiklash chora-tadbirlarining uzoq muddatli samaradorligini ta’minlash uchun g‘oyat muhim ahamiyatga ega.»
MAGATE ekspertlari turli meros ob’ektlarini rekultivatsiya qilishni yakunlashda barqaror rivojlanish kuzatilayotganini ta’kidlab, rekultivatsiyadan keyingi boshqaruv tizimini yaratishga tobora ko‘proq e’tibor qaratilayotganini qayd etmoqda. Strategik bosh reja mualliflarining fikricha, ushbu tizim majburiyatlarni aniq taqsimlash va rekultivatsiya qilingan hududlarni uzoq muddatli institutsional boshqarishga o‘tish uchun juda muhimdir. MAGATE hujjatida ta’kidlanishicha, buning uchun mablag‘ va malakali kadrlar zarur.
