КЖЗР — натрий жылу тасымалдағышы бар көп мақсатты жылдам нейтронды зерттеу реакторы, халықаралық ғылыми қауымдастық тарапынан үлкен қызығушылық тудырып келеді. Бұл таңғаларлық емес, өйткені реактор бірегей сипаттамаларға ие болады, онда бірегей тәжірибелер жүргізуге мүмкіндік беріледі.
КЖЗР әлемдегі ең қуатты зерттеу реакторларының біріне айналады: оның жылулық қуаты 150 МВт болады. Ол «Росатом» ғылыми институтының алаңында, Ульянов облысының Димитровград қаласында салынуда. 2025 жылы жылуды апаттық әкету жүйесінің контурының салқын сүзгі-ұстағыштары жобалық орнына орнатылды, ыстық құбыржолдардың ауыстырғыштарын реактор корпусына және алғашқы құбыржол блоктарына дәнекерлеу аяқталды, натрий қоймасы ғимаратында негізгі технологиялық жабдық орнатылды. Алаңға қайта тиеу механизмі және пайдаланылған жылу бөлетін жинақтарды (ЖБЖ) бу-су арқылы жуу ұяшықтары жеткізілді. 2026 жылы салмағы 7,3 т, биіктігі 5 м және диаметрі 1,5 м болатын екі апаттық жылу алмастырғыш жобалық орнына орнатылды, реактордың бірінші контурының жабдықтарын монтаждау жалғасуда.
КЖЗР-де екі компонентті атом энергетикасының технологияларын әзірлеуге және жетілдіруге, IV буынның қауіпсіз жүйелерін жасауға және ядролық отын циклін тұйықтауға бағытталған тәжірибелер жүргізу жоспарлануда. Атап айтқанда, металл жылу тасымалдағыштары бар реакторлар, сұйық тұзды реакторлар, жоғары температуралы газбен салқындатылатын реакторлар және басқа да инновациялық жобалар үшін құрылымдық материалдар мен отын композицияларын зерттеу жоспарланған. Сондай-ақ реакторда изотоптар өндіріледі.
КЖЗР — Халықаралық зерттеу орталығының негізгі компоненті. Бұл консорциумның қатысушылары зерттеулер жүргізу үшін реактордың қуаттарына басымдықпен қол жеткізеді. 2025 жылдың шілдесінде консорциумға Өзбекстанның Ғылым академиясының Ядролық физика институты қосылды. Желтоқсанда — Shanghai ZDAN International Co. қытай компаниясы. 2026 жылдың ақпанында — Араб атом энергиясы агенттігі қосылды.
Араб атом энергиясы агенттігінің бас директоры доктор Салем Хамди: «Бұл біз үшін атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану жөніндегі араб стратегиясын жүзеге асырудағы маңызды қадам. Ынтымақтастық туралы келісімге қол қою негізгі жобаларымызды дамыту үшін нақты құрал береді», — деп мәлімдеді. Әңгіме тек қолданбалы немесе іргелі ғылым туралы ғана емес, сонымен қатар араб елдерінің экономикасы мен өмір сапасына тікелей үлес қосу туралы болып отыр. «Мысалы, КЖЗР ХЗО-мен ынтымақтастық радиоактивті қалдықтарды басқарудың өңірлік жүйесін құру жобасын жеделдетуге көмектеседі, бұл экологиялық қауіпсіздік үшін аса маңызды. КЖЗР реакторында жүргізілетін бірлескен зерттеулер денсаулық сақтау саласында онкологиялық ауруларды диагностикалау және емдеу үшін радиофармацевтикалық препараттарды әзірлеу мен өндіруде жаңа мүмкіндіктер береді», — деді Салем Хамди. Сонымен қатар зерттеу инфрақұрылымына қол жеткізу болашақ Мамандандырылған араб оқу орталығының мамандарының кәсіби деңгейін арттыруға және алғашқы АЭС салу жобаларын жүзеге асырып жатқан елдерге технологиялық қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Агенттікке Бахрейн, Мысыр, Иордания, Ирак, Йемен, Кувейт, Ливан, Ливия, Мавритания, Палестина, Сауд Арабиясы, Судан, Сирия, Тунис сияқты 14 араб мемлекеті кіретінін айта кету керек.
Болашақ зерттеулерді қалыптастыру жүргізіліп жатыр. Мысалы, 2025 жылдың қыркүйегінде КЖЗР негізіндегі Халықаралық зерттеу орталығының ақылдастық кеңесінің отырысы өтті. 15 елдің ғылыми орталықтары мен салалық ұйымдарының өкілдері бірлескен зерттеулер бағыттарын, тәжірибе бағдарламаларын және атом саласы үшін мамандар даярлау мәселелерін талқылады.
АҚХА деректеріне сәйкес, әлемдегі зерттеу реакторларының басым бөлігі 1960-1970 жылдары салынған. Қазіргі уақытта екі жүзден астамы жұмыс істейді. Әлемдегі қолданыстағы зерттеу реакторларының жартысының жасы 40 жылдан асады, ал олардың шамамен 70%-ы 30 жылдан да ескі. Сондықтан КЖЗР жаңа қуатты реактор ретінде Ресейдің және оның серіктестерінің атом ғылымына деген өсіп келе жатқан сұранысын барынша тиімді түрде қамтамасыз ете алады.
