Барлық мүдделі тараптарды толғандыратын негізгі сұрақ — уран өндіру саласы өсіп келе жатқан АЭС паркінің қажеттілігін қамтамасыз ете ала ма? Қазір бұл сұраққа нақты жауап жоқ: уран қорлары көп болғанымен, өндіріс көлемі сұраныстан қалып қоюы мүмкін.
World Nuclear Association (WNA) жасаған реакторлық парк дамуының базалық сценарийі қазіргі 372 ГВт қуаттан орташа жылдық өсім қарқыны 5,3% құрай отырып, 2030 жылға қарай 449 ГВт-қа дейін және 2040 жылға қарай 746 ГВт-қа дейін өсуді көздейді. 2023 жылғы болжаммен салыстырғанда, 2040 жылға дейін қосымша 60 ГВт-тан астам қуат салу күтілуде. Негізінен Шығыс және Оңтүстік Азия елдерінде, сондай-ақ атом энергетикасына жаңадан кіріп жатқан мемлекеттерде. АЭС паркінің ұлғаюы ядролық отынның негізгі шикізаты болып табылатын табиғи уранға деген сұраныстың артуына да әкеледі. WNA базалық сценарийіне сәйкес, қазіргі 67 мың тоннадан 2040 жылға қарай жылына 150 мың тоннадан астам деңгейге дейін өседі. Табиғи уранға деген сұраныс пен ұсыныс теңгерімін бағалау кезінде сұраныс жағындағы бірнеше факторды ескеру қажет.
Uranium. Resources, Production and Demand — 2024 (АҚХА мен ОЭСР екі жыл сайын шығаратын «Қызыл кітап») басылымының деректеріне сәйкес, жер қойнауындағы анықталған уран қорларының жалпы көлемі 10,7 млн тоннадан асады. Өндіру және өңдеу кезіндегі шығындарды ескергендегі алынатын қорлар көлемі — 7,9 млн тоннадан астам.
Жер қойнауындағы анықталған уран қорларының жалпы көлемі — 10,7 млн тоннадан астам
Алғашқы бағалау бойынша, бұл қорлар алдағы 50 жыл бойы атом энергетикалық блоктарының қажеттілігін қамтамасыз етуге жеткілікті. Алайда өзіндік құны $80/кг төмен уран қорлары азайып келеді: қазір олар барлық қорлардың шамамен төрттен бірін ғана құрайды. Соңғы он жылда әлемдік уран қоры жалпы алғанда 28%-ға өскенімен, $80/кг төмен санаттағы қорлар 44%-ға қысқарды. Бұған қоса, осы санаттағы қорлардың шамамен 90%-ы жұмыс істеп тұрған және салынып жатқан кеніштерге тиесілі. Бұл қорлардың басым бөлігі жеткілікті зерттелмегенін, өзіндік құны $80/кг қорлардың әлі табылмағанын немесе табиғатта мүлде жоқ екенін білдіруі мүмкін.
<$40/кг уран санатындағы қорлар көлемі де азайды. Өзбекстан мен Бразилиядағы қорларды 103 мың тоннаға қайта бағалаудан кейін осы санаттағы қор көлемі 20%-ға төмендеді. Өзіндік құны ең жоғары (<$260/кг) қорлар Камерун, Мысыр, Үндістан, Пәкістан және Сауд Арабиясындағы жаңа немесе бұрын есепке алынбаған қорларды қосу есебінен 2%-ға өсті, бірақ дәл осындай көлем шамамен Orano компаниясының Нигердегі Imouraren және Орталық Африка Республикасындағы Bakuma кен орындарын қайта бағалауына байланысты қысқарды. Нәтижесінде анықталған қорлардың жалпы көлемі іс жүзінде өзгерген жоқ: өсім небәрі 0,2%-ды құрады.
Ресей, Қазақстан, Танзания және Намибиядағы қорлардың арқасында барланған қорлардың жалпы көлемі бойынша уран өндіруші компаниялар арасында «Росатом» көш бастап тұр. Одан кейін қазақстандық «Қазатомпром», француздық Orano, канадалық Cameco және қытайлық CNNC мен CGN орналасқан. Өзіндік құны $80/кг төмен уран санатындағы қорлар көлемі бойынша ең жоғары көрсеткіш «Қазатомпромға» тиесілі. «Росатом» екінші орында, одан кейін Cameco, қытайлық CNNC мен CGN және француздық Orano келеді.
Барланған қорлардың жалпы көлемі бойынша уран өндіруші компаниялар арасында «Росатом» көш бастап тұр
Әлемдегі уран өндіру бойынша көшбасшы болып «Қазатомпром» қала береді. Компания өндіріс көлемін ұлғайтып жатыр. 2023 жылы Қазақстанда 21 109 тонна уран өндірілсе, 2025 жылы рекордтық 25 839 тонна өндірілді. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 11%-ға көп. 2026 жылы өндіріс көлемі 27 500-29 000 тонна уран деңгейінде жоспарланып отыр.
Өндірістің өсуі Буденов кен орнының 6 және 7 учаскелеріндегі кеніштің жобалық қуатқа (жылына 6 мың тонна) шығуына байланысты. 2025 жылы «Қазатомпром» 83 100 тонна уран қоры бар «Инкай-3» жобасының тәжірибелік-өнеркәсіптік пайдалану кезеңін бастады. Бұл кезең төрт жылға есептелген. Өнеркәсіптік пайдалану 2030-2032 жылдары басталып, жылына жобалық 4 мың тонна уран өндіру деңгейіне шығу жоспарланған.
В 2025 году были приняты поправки в кодекс «О недрах», в соответствии с которыми доля «Казатомпрома» в новых контрактах на недропользование составит минимум 75%, а при продлении действующих — 90%. С 2026 года ставки налога на добычу полезных ископаемых будут варьироваться в зависимости от фактических годовых объемов добычи по каждому соглашению о недропользовании и преобладающей спотовой цены на уран.
2025 жылы «Жер қойнауы туралы» кодекске түзетулер қабылданды,оған сәйкес, жер қойнауын пайдалану жөніндегі жаңа келісімшарттарда «Қазатомпром» үлесі кемінде 75%, ал қолданыстағыларды ұзарту кезінде 90% болады. 2026 жылдан бастап пайдалы қазбаларды өндіру салығының мөлшерлемелері жер қойнауын пайдалану туралы әр келісім бойынша нақты жылдық өндіріс көлеміне және уранның басым спот бағасына байланысты өзгеріп отырады.
Канадада 2025 жылы екі жерасты кеніші жұмыс істеді: McArthur River және Cigar Lake. Сол жылдың ортасында McClean Lake кенішінде Orano компаниясының канадалық құрылымы SABRE (Surface Access Borehole Resource Extraction) технологиясын қолдана отырып уран өндіруді бастады. McClean Lake кенішінің ортақ иесі — канадалық Denison Mines мәліметі бойынша, 2025 жылы 250 тонна уран өндірілген.
Намибияда 2024 жылы үш кеніште (Husab, Rössing және Langer Heinrich) 7332 тонна уран өндірілді (әлемдік өндірістің 12%-ы). Соңғы жеті жылда Husab және Rössing тұрақты өндіріс деңгейін сақтап келеді. 2024 жылы олар тиісінше 4437 тонна және 2205 тонна уран өндірді. 2024 жылы Langer Heinrich кенішінде 690 тонна уран өндірілсе, 2025 жылы шамамен 1,54 мың тоннаға жетті.
Өзбекстан соңғы бірнеше жылда өндіріс көлемін ұлғайтып келеді. 2025 жылға арналған алдын ала жоспар — 6 мың тонна уран. 2030 жылға қарай елде жылына 7 мың тоннадан астам өндіру жоспарлануда. «Навойиуран» минералдық-шикізат базасы SRK Consulting есебіне сәйкес 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша шамамен 116 мың тонна уранды құрады, алайда 40 кен орнының ішінде қоры 10 мың тоннадан асатын бірде-бір кен орны жоқ. Ең ірі кен орындарының қоры 4 мыңнан 9 мың тоннаға дейінгі аралықта.
Аустралияда 2025 жылғы өндіріс көлемі 2024 жылмен салыстырғанда аздап қана жоғары болады деп күтілуде. Аустралиялық BHP компаниясына тиесілі Olympic Dam кенішінде жыл сайын шамамен 3-3,4 мың тонна уран тұрақты түрде өндіріліп келеді. Жалпы алғанда, 2025 жыл да ерекшелік болған жоқ: күнтізбелік 2025 жылы өндіріс көлемі 3479 тоннаны құрады.
Ресейде 2024 жылы уран өндірісі 2738 тоннаны құрады. «Росатом» кәсіпорындары уран өндіру жоспарын 100% орындады. ««Росатом» ондаған жылдарға жететін жеке минералдық-шикізат базасымен қамтамасыз етілген және әлемдік уран нарығында жетекші орындарға ие», — деді «Страна Росатом» газетіне берген сұхбатында Ресейдің атом энергиясы жөніндегі мемлекеттік корпорациясының бас директоры Алексей Лихачев.
Қытайда алдын ала деректер бойынша уран өндірісі шамамен 2,2 мың тоннаны құрады. 2025 жылы Қытайда уран төрт кеніште өндірілді (үшеуінде ұңғымалық жерасты шаймалау әдісі, біреуінде шахталық әдіс қолданылды). Өндірістік шығындардың жоғары болуына байланысты үш жерасты кеніші жұмысы тоқтатылды. China National Nuclear Corp. мәліметінше, 2025 жылы Ордос бассейніндегі «Ұлттық уран № 1» жаңа кенішінде уранды тәжірибелік өндіру басталды. Кәсіпорынның жобалық қуаты — жылына 1 мың тонна уран.
Табысты геологиялық барлау және қор базасын толықтырусыз өндіріс көлемінің өсуі 2030 жылдан бастап 2040 жылдардың соңына дейін жұмыс істеп тұрған кеніштердің жабылуына алып келуі мүмкін. Бұл, ең алдымен, 2000 жылдардың басынан бері жұмыс істеп келе жатқан кәсіпорындарға қатысты.
Осы ықтималдылыққа байланысты соңғы уақытта уран өндірушілер қор базасын ұлғайту бойынша шаралар қабылдауда. «Росатом» — солардың бірі. «Біздің негізгі міндетіміз — Ресей атом энергетикасының қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін уранның минералдық-шикізат базасын ұлғайту. Қазірдің өзінде Роснедрамен және Табиғи қорлар және экология министрлігімен минералдық-шикізат базасын дамыту жөніндегі жұмыс тобын құру туралы келісім бар. 2026 жылы біз Широндукуй кен орнында 2028 жылдан бастап шамамен 400 тонна уран өндіру үшін қажетті тау-кен капиталы жұмыстарының негізгі көлемін орындаймыз. Приаргун өндірістік тау-кен-химия бірлестігіндегі №6 кеніште қазба жұмыстарын бастаймыз. «Элькон» жобасын «ұйқы режимінен» шығару үшін бар күшімізді саламыз», — деп мәлімдеді «Вестник атомпрома» журналына берген сұхбатында «Росатом Недраның» бас директорының бірінші орынбасары — атқарушы директоры Виктор Святецкий.
Тағы бір мысал — «Қазатомпром». 2025 жылғы қаңтарда компания 2025-2034 жылдарға арналған жаңартылған даму стратегиясында геологиялық барлау мен операциялық қызметті оңтайландыру есебінен минералдық-шикізат базасын толықтыруға және тиімді пайдалануға бағытталғанын хабарлады.
Осылайша, ұзақ мерзімді көріністе өздерін қорлармен барынша жақсы қамтамасыз ете алған уран өндіруші компаниялар ұтады.
Production growth, the commissioning of new capacities, and even exploration activities are often hindered by economic, regulatory, social, and other issues. These increase the time and costs required to prepare new sites.
One of the key problems is inflation. Prices for equipment, diesel fuel, electricity, and sulfuric acid are rising, as are personnel costs. In addition, interest rates have gone up, making bank financing harder and more expensive to obtain.
Sometimes, a lack of workers, equipment, or chemicals becomes an issue. For instance, the restart of Canada’s McArthur River mine was slowed by challenges in hiring qualified personnel and restarting equipment after years of being idled. In Kazakhstan, production dipped due to a shortage of sulfuric acid and delays in building auxiliary infrastructure.
Complex regulatory procedures also pose obstacles to startups. In some countries, the permitting process can take over a decade. Companies are forced to update feasibility studies and postpone final investment decisions. Opposition from local communities can lead to the cancellation of a mine project, as happened with the Jabiluka deposit in Australia.
Politics plays a role, too. The most striking example here is the transition of mines in Niger under state control and the ensuing disputes with France’s Orano.
Өндірісті ұлғайту, жаңа қуаттарды пайдалануға енгізу және тіпті геологиялық барлау жұмыстарын жүргізуге экономикалық, реттеушілік, әлеуметтік және өзге де мәселелер жиі кедергі келтіреді. Бұл жаңа нысандарды дайындау мерзімдері мен шығындарының артуына алып келеді.
Негізгі мәселелердің бірі — инфляция. Жабдықтар, дизель отыны, электр энергиясы, күкірт қышқылының бағасы, сондай-ақ қызметкерлерге кететін шығындар өсуде. Бұдан бөлек, пайыздық мөлшерлемелер де артты, банк қаржыландыруын тарту қиындап әрі қымбаттай түсті.
Кей жағдайларда жұмысшылар, жабдықтар немесе реагенттердің жетіспеушілігі проблемаға айналады. Мысалы, канадалық McArthur River кенішін қайта іске қосу білікті мамандарды жалдау және ұзақ жылдық тоқтап тұрудан кейін жабдықтарды іске қосу мәселелеріне байланысты баяулады. Қазақстанда күкірт қышқылы тапшылығы мен қосалқы инфрақұрылым құрылысының кешігуі салдарынан өндіріс көлемі төмендеді.
Реттеуші органдардың күрделі рәсімдері де іске қосуға кедергі келтіреді. Кейбір елдерде рұқсат құжаттарын беру мерзімі он жылдан асып кетуі мүмкін. Компанияларға техникалық-экономикалық негіздемелерді жаңартып, түпкілікті инвестициялық шешім қабылдау мерзімдерін кейінге қалдыруға тура келеді. Жергілікті қауымдастықтың қарсылығы кеніш құрылысынан толық бас тартуға әкелуі мүмкін. Мысалы, Аустралиядағы Jabiluka кен орнындағы жобада осындай жағдай болды.
Саясат та әсер етеді. Мұндағы ең айқын мысал ретінде Нигердегі кеніштердің мемлекет бақылауына өтуі және осыған байланысты француздық Orano компаниясымен туындаған дауларды алуға болады.
Алдағы онжылдықтарда әлемдік атом энергетикасының негізгі шикізат қажеттіліктері табиғи уранды бастапқы өндіру есебінен қамтамасыз етіледі. WNA бағалауы бойынша, 2040 жылға қарай бұл көлем 150 мың тоннаға жетеді. Бірақ сол уақытқа қарай барлық анықталған көздерден өндірілетін уран көлемі небәрі 70 мың тоннаға дейін ғана болады. Қолданыстағы кеніштерде қорлардың сарқылуына байланысты өндіріс көлемі екі есе қысқарады: қазіргі 60,2 мың тоннадан 29,5 мың тоннаға дейін. Бұрын консервацияланған, салынып жатқан және жоспарланған жаңа кеніштерді іске қосу шығып жатқан қуаттарды ішінара — шамамен 50 мың тоннаға дейін ғана өтейді. 2030 жылдан бастап келешекті кеніштерді іске қосу 2040 жылға қарай қосымша тағы 20 мың тонна уран бере алады, алайда олардың болашағы қатерлі әрі белгісіз.
2024 жыл мен 2040 жылдар аралығында белгілі екінші реттік көздерден жеткізілімдер қосымша шамамен 5 мың тонна уран береді.
Осылайша, жер қойнауындағы уран қорлары жеткілікті болғанына қарамастан, 2040 жылға қарай уранға деген сұраныс анықталған көздерден келетін ұсыныстан 75 мың тоннаға артық болуы мүмкін. Бұл сұраныс анықталмаған делінетін көздерден жеткізілімдер есебінен қамтамасыз етіледі деп күтілуде. Оларға есепке алынбаған екінші реттік көздер, сондай-ақ компанияларда әзірге нақты жоспары жоқ консервацияланған кеніштер мен игерілмеген кен орындары жатады.
Қалыптасқан жағдайды ескерсек, жаңа уран нысандарын ядролық отын цикліне тарту үшін геологиялық барлау саласында ауқымды күш-жігер, игерудің ең жаңа технологияларын енгізу, инвестиция көлемін ұлғайту және реттеуші ортаны жақсарту қажет болады.
Қор базасының динамикасы әлемдік нарықта арзан уранның азайып бара жатқанын көрсетеді. Әлемдік АЭС паркінің өсуі өндірудің өзіндік құны төмен ірі уран жобаларының тоқтатылуы және қайталама көздердің қысқаруы аясында жүзеге асады. Осындай жағдайда «Росатом» тиімді позицияда көрінеді: мемлекеттік корпорация Ресейде де, шетелде де сапалы уран шикізат базасына ие. Бұл оған уран өндірісінің ұзақ мерзімді өсуін және корпорацияның ядролық отын циклі қажеттіліктерін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар «Росатом» табиғи уранды қажет етпейтін IV буындағы энергетикалық жүйелерді де дамытуда. Ядролық отын цикліне қатысты барлық бағыттарды үйлестіруге енді «Уран кеңесі» жауап береді, деп хабарлады «Страна Росатом» газетіне Алексей Лихачев: «Өнімдер желісін кеңейту, шикізат базасына тәуелсіз IV буындағы энергетикалық жүйелерді құру, ел ішінде және шетелде энергетикалық блоктарды ауқымды салу жылулық және жылдам нейтронды реакторлары бар екі компонентті ядролық энергетикалық жүйенің бүкіл ядролық отын циклін басқаруға жаңа тәсілдерді талап етеді. Осы жұмысты үйлестіру үшін ядролық отын циклі жөніндегі комитет құрылды. Оның құрамына мемлекеттік корпорацияның жоғары буындағы басшыларының басым бөлігі енді. Комитет стратегия мен тактиканы айқындайтын өзіндік «Уран кеңесіне» айналады», — деп атап өтті Алексей Лихачев. «Росатом» байыту, отын жасау және ПЯО-ны қайта өңдеу қуаттарын дамытуды жалғастырады, ұлттық уран бағдарламасын қалыптастырады. Ол ядролық отын циклін тұйықтау технологиялары есебінен табиғи уранның үлестік тұтынуын азайтуды және сонымен қатар атом генерациясының үлесін арттыру үшін шикізат базасын кеңейтуді көздейді.
