2026-yil fevral oyida Xalqaro energetika agentligi (XEA) «Elektr energiyasi-2026″ hisobotini e’lon qildi. 2030-yilgacha bo‘lgan davr uchun tahlil va prognozlar» (Electricity 2026. Tahlil va 2030-yilgacha prognoz). Ekspertlar prognoziga ko‘ra, elektr energiyasiga bo‘lgan talab avvalgidan tezroq o‘sadi. Ushbu talabni qondiradigan past uglerodli elektr energiyasi manbalari qatoriga atom energiya bloklari kiradi.
XEA ekspertlarining taxminlariga ko‘ra, 2026-2030 yillarda elektr energiyasiga bo‘lgan talab o‘rtacha yillik 3,6% o‘sish sur’ati bilan o‘sadi. Bu avvalgi o‘n yillikdagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan qariyb 50 foizga yuqoridir. Mazkur tendensiya kamida ikki yil avval shakllangan edi. Xususan, 2024-yilda jazirama to‘lqinlari sababli konditsionerlarga bo‘lgan ehtiyoj va sanoat tomonidan talabning ortishi hisobiga jahon bo‘ylab elektr energiyasi iste’moli o‘rtacha 4,4 foizga oshdi. 2025-yilda esa elektr energiyasiga bo‘lgan global talabning o‘sishi 3 foizni tashkil etdi.
Xalqaro energetika agentligi (XEA) ekspertlari 2024-yildan boshlab kuzatayotgan ikkinchi tendensiya shundaki, elektr energiyasiga bo‘lgan talabning o‘sish sur’ati iqtisodiy o‘sishdan ilgarilab ketmoqda. Vaholanki, ilgari bu ko‘rsatkichlar bir-biriga mos ravishda o‘zgarar edi. Bundan tashqari, 2030-yilgacha elektr energiyasiga bo‘lgan talab boshqa energiya turlariga nisbatan kamida 2,5 baravar tezroq o‘sishi kutilmoqda.
Ma’ruzada qayd etilgan uchinchi muhim yo‘nalish – rivojlangan mamlakatlar tomonidan elektr energiyasiga bo‘lgan talabning qayta o‘sishi. “Agar 2024-yilda elektr energiyasiga bo‘lgan global talab o‘sishining atigi 17 foizi rivojlangan iqtisodiyotlar hissasiga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, 2025-yilda bu ko‘rsatkich qariyb 20 foizni tashkil etdi. Prognoz davrida sanoat ishlab chiqarishining kengayishi hamda ma’lumotlar markazlari, elektromobillar va boshqa yakuniy iste’molchilar sonining yanada ortishi hisobiga bu ulush o‘rtacha 20 foiz atrofida saqlanib qoladi, deb taxmin qilamiz”, — deyiladi hisobotda. Xususan, AQShda yaqin besh yil ichida elektr energiyasi iste’moli har yili o‘rtacha qariyb 2 foizga oshishi kutilmoqda. Bu hajmning qariyb yarmini yangi ma’lumotlar markazlari ta’minlaydi. Xalqaro energetika agentligi (XEA) ekspertlari Yevropa Ittifoqida ham xuddi shunday o‘sish sur’atlarini prognoz qilmoqda. Biroq bu ko‘p jihatdan o‘sish emas, balki tiklanish jarayonidir: “Iste’mol hajmi 2021-yilgi darajaga 2028-yildan avval qaytmasligi kutilmoqda”, — deya ta’kidlanadi hisobotda. Avstraliya, Kanada, Yaponiya va Koreyada ham 2030-yilgacha elektr energiyasiga bo‘lgan talab avvalgi o‘n yilliklarga qaraganda tezroq o‘sishi kutilmoqda.
Shunday bo‘lsa-da, talabning asosiy harakatlantiruvchi kuchi hamon rivojlanayotgan mamlakatlar bo‘lib qolmoqda. Xususan, Xitoy 2026–2030-yillarda elektr energiyasi iste’molini Yevropa Ittifoqidagi hozirgi talab hajmiga qiyoslanadigan darajada oshirishi kutilmoqda. Xitoyda elektr energiyasiga bo‘lgan talabning o‘rtacha yillik o‘sishi 4,9 foizni tashkil etadi. “Bu sur’atlar 2025-yilgi darajaga (5%) yaqin, biroq so‘nggi o‘n yillikdagi o‘rtacha 6,5 foizlik ko‘rsatkichdan pastroq”, — deyiladi hisobotda. Shuningdek, Hindiston va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida ham o‘sish kutilmoqda. Buning sabablari iqtisodiy rivojlanish va havoni sovutish tizimlaridan jadal foydalanishdir.
XEA taxminiga ko‘ra, 2026–2030-yillarda elektr energiyasiga bo‘lgan global talab o‘rtacha yillik 3,6 foizlik sur’atda o‘sishi kutilmoqda.
To‘rtinchi muhim tendensiya — elektr tarmoqlarini rivojlantirishning dolzarb zaruratini anglab yetishdir. Bugungi kunda ushbu sohaga kiritilayotgan sarmoyalar elektr energiyasini ishlab chiqarishga qaraganda kamroq, tarmoq xo‘jaligining yetarlicha rivojlanmaganligi esa jiddiy muammodir. Elektr energiyasiga o‘sib borayotgan talabni qondirish uchun elektr tarmoqlariga yo‘naltiriladigan sarmoyalarni hozirgi 400 mlrd dollardan har yili taxminan 50 foizga oshirib borish lozim. Shuningdek, elektr tarmoqlari bilan bog‘liq ta’minot zanjirlarini sezilarli darajada kengaytirish talab etiladi. Energiya tizimi samaradorligini oshiruvchi texnologiyalarni joriy etish 450 dan 700 GVt gacha bo‘lgan generatsiya quvvatlaridan foydalanish imkoniyatini yaratadi. Xususan, hisobotda elektr uzatish liniyalari parametrlarini dinamik sozlash, quvvat oqimlarini takomillashtirilgan boshqaruv hamda tarmoqning o‘tkazuvchanlik qobiliyatini va kuchlanishni oshirish uchun elektr uzatish liniyalaridagi simlarni almashtirish kabi chora-tadbirlar qayd etilgan. “Tarmoqlarni rivojlantirish va energiya tizimlarining moslashuvchanligi masalalari siyosiy kun tartibiga tobora ko‘proq kiritilmoqda. Shu bois, mavjud tizimlardan yanada samaraliroq foydalanish, tarmoqlarni kengaytirish borasidagi sa’y-harakatlar fonida, ortiqcha yuklamalarni kamaytirishga va yangi quvvatlarning integratsiyalashuvini tezlashtirishga yordam berishi mumkin”, — deya ta’kidlanadi hisobotda.
Energiya tizimlari parametrlarini yaxshilashning yana bir usuli — keng ko‘lamli akkumulyatorlarni joriy etishdir. Ularga, ayniqsa, Germaniya, Kaliforniya, Janubiy Avstraliya, Texas va Buyuk Britaniya kabi qayta tiklanuvchi elektr energiyasi ulushi yuqori bo‘lgan tizimlarda ehtiyoj katta. Bu yerlarda so‘nggi yillarda o‘rnatilgan akkumulyatorlar hajmi sezilarli darajada oshdi.
“2030-yilga kelib dunyodagi jami elektr energiyasining yarmi qayta tiklanuvchi manbalar va atom energiyasi hisobiga ishlab chiqarilishi kutilmoqda”, — deyiladi hisobotda. AESlarda elektr energiyasi ishlab chiqarish o‘sishda davom etadi. 2025-yilda Fransiyadagi AESlarda ishlab chiqarish hajmi oshdi, Yaponiyadagi bloklar qayta ishga tushirildi. Shuningdek, yangi bloklar, jumladan, Rossiyadagi Kursk AES–2 ning 1-bloki ham foydalanishga topshirildi: u 2025-yil 31-dekabrda elektr tarmog‘iga ulandi. “Reaktorlarning xizmat muddatini uzaytirish va yangi quvvatlarni ishga tushirishga qaratilgan qonunchilikdagi qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari tufayli atom energetikasi ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda yana strategik ahamiyat kasb etmoqda”, — deyiladi hisobotda.
2030-yilga kelib dunyodagi barcha elektr energiyasining yarmi qayta tiklanuvchi manbalar va atom energiyasi hisobiga ishlab chiqarilishi kutilmoqda.
“Rosatom” butun dunyoda atom energetikasini rivojlantirishga hissa qo‘shmoqda. Rossiya davlat korporatsiyasining xorijiy loyihalar portfelida 11 mamlakatda amalga oshiriladigan 41 ta loyiha mavjud. Shuningdek, “Rosatom” o‘z vatanida ham loyihalarni hayotga tatbiq etmoqda: hozirda Rossiya hududida katta va kichik quvvatli 20 ta energoblok qurilish bosqichida turibdi.
XEA mutaxassislarining baholashicha, yaqin besh yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalarida (QTEM) ishlaydigan elektr stansiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish yiliga o‘rtacha 8 foizga o‘sadi. Yillik o‘sishning eng katta hajmini (600 TVt·soatdan ziyod) quyosh elektr stansiyalari ta’minlaydi.
Ko‘mirda ishlaydigan energobloklarda elektr energiyasi ishlab chiqarish dinamikasi mamlakatlar kesimida farqlanadi. Masalan, Hindiston va Xitoyda elektr energiyasiga bo‘lgan talab o‘sishining sekinlashgani va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan elektr ishlab chiqarishning jadal rivojlangani tufayli ko‘mir hisobiga generatsiya hajmi qisqardi. AQShda esa, aksincha, 2025-yilda tabiiy gaz narxining ko‘tarilishi va ko‘mir elektr stansiyalarining dastlab rejalashtirilganidan sekinroq foydalanishdan chiqarilishi sababli ko‘mir iste’moli ortdi. Buning natijasida elektr energetika sohasida ko‘mir iste’moli ko‘paydi. Yevropa Ittifoqida quyosh elektr stansiyalarida rekord darajada elektr energiyasi ishlab chiqarilishi gidroelektr stansiyalari va shamol elektr stansiyalarida generatsiyaning qisqarishi bilan birga kechdi, shu sababli ko‘mir iste’moli sezilarli darajada kamaymadi.
Xalqaro energetika agentligi (XEA) mutaxassislarining fikricha, kelgusi besh yil ichida Xitoyning ko‘mir elektr stansiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish kamayadi. Yevropa va har ikki Amerikada ham ko‘mir hisobiga elektr energiyasi ishlab chiqarish pasayishi kuzatiladi. Aksincha, Hindiston va Janubi-Sharqiy Osiyoda bu ko‘rsatkich o‘sadi.
Taxminlarga ko‘ra, 2030-yilgacha gaz elektr stansiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi dunyo bo‘yicha yiliga o‘rtacha 2,6 foizga oshib boradi. Taqqoslash uchun: bundan avvalgi besh yil davomida o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati qariyb 1,4 foizni tashkil etgan edi. Xalqaro energetika agentligi tahlilchilari gaz elektr energiyasiga bo‘lgan talabning ortishini AQShda elektr energiyasiga bo‘lgan umumiy talabning ko‘tarilishi va Yaqin Sharqda neftdan gazga o‘tilayotgani bilan izohladi.
«2026–2030-yillar oralig‘ida qayta tiklanuvchi energiya manbalari, tabiiy gaz va atom energetikasi birgalikda elektr energiyasiga bo‘lgan qo‘shimcha jahon talabini to‘liq qoplashi kutilmoqda», — deya xulosa qiladi hisobot mualliflari.
Hisobot mualliflari 2025-yil bo‘yicha Rossiyaga oid ma’lumotlarni olishda qiyinchiliklar yuzaga kelganiga ishora qilgan. Biz bu bo‘shliqni to‘ldirib, o‘sha ma’lumotlarni shu yerda keltiramiz. Rosstat ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda Rossiyada elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 1194 mlrd kVt·soatni tashkil etgan. Bu o‘tgan yilgiga nisbatan 1,5 foizga kamdir. Import hajmi 2,3 mlrd kVt·soatni, eksport esa 7,44 mlrd kVt·soatni tashkil qilgan. 2025-yilda atom elektr stansiyalari tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasi 219 mlrd kVt·soatga yetgan, bu 2024-yilga qaraganda 1,3 foizga ko‘p.
Rosstat ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil yanvar oyida Rossiya energetika tizimi yana o‘sishni boshladi. Yanvar oyida elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 119 mlrd kVt⋅s ni tashkil etdi. Bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 4,4 foizga, 2025-yil dekabr oyiga nisbatan esa 2,9 foizga ko‘pdir. Xuddi shu davrda atom elektr stansiyalari tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasi 20,6 mlrd kVt⋅s ga teng bo‘ldi. Bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 9,4 foizga, 2025-yilning dekabriga qaraganda esa 4 foizga ortiqdir.
“Rosatom”ning xorijiy portfelida 11 mamlakat bo‘yicha 41 ta loyiha mavjud
2026-yil yanvar oyida Rossiya energetika vaziri Sergey Tsivilyov yig‘ilish o‘tkazdi. Unda talabning taxmin qilinayotgan o‘sishi va energetika infratuzilmasini oldindan rivojlantirish zaruratini hisobga olgan holda, mamlakatda elektr energetikasini rivojlantirish dasturlarini amalga oshirish masalasi markaziy mavzulardan biri bo‘ldi. “Yaqin vaqt ichida barcha dastur va strategiyalarimizga tuzatishlar kiritib, zarur o‘zgartirishlarni amalga oshiramiz”, — dedi Sergey Tsivilyov, bu bilan ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarining energiya ta’minoti masalalarini ham nazarda tutganini bildirib.
Shunday qilib, Rossiya elektr energetikasi sohasidagi asosiy jahon tendensiyalari – iste’molning, jumladan, ma’lumotlarga ishlov berish markazlari soni ortishi hisobiga o‘sishi hamda atom generatsiyasining yuksalishi kabi yo‘nalishlarda bormoqda.
