Ресей мен Вьетнам АЭС салу жөнінде үкіметаралық келісімге қол қойды. Атом энергетикасына деген қызығушылықтың себептері мен «Росатом» технологиялары қай салаларда көмектесе алатыны туралы «Росатом халықаралық желісі» жеке мекемесінің Вьетнамдағы елдік кеңсесінің директоры Дмитрий Распопин айтып береді.
23 наурызда Вьетнам Премьер-министрі Фам Минь Тиннің Мәскеуге ресми сапары барысында Росатомның бас директоры Алексей Лихачев пен Вьетнам Үкіметі кеңсесінің министр-басшысы Чан Ван Шон Вьетнамдағы «Ниньтхуан-1» атом электр станциясын салу жөніндегі ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге қол қойды.
Вьетнам энергетикасы қуат көлемі бойынша АСЕАН елдері арасында екінші орында тұр. Ол қарқынды дамып келе жатқанымен, жағдай өте күрделі. Электр желілері шамадан тыс жүктелген, жаңартылатын энергия көздерінен алынатын тұрақсыз генерацияға тәуелділік жоғары, ал тұтынудың шарықтау кезеңдерінде қуат тапшылығы туындайды. Ел билігі жағдайды тұрақтандыру үшін шаралар қабылдауда. 2025 жылы 260 желілік жоба аясында 3,9 мың км электр жеткізу желілері пайдалануға берілді. Өткен жылы қабылданған Вьетнамның энергетиканы дамыту жөніндегі ұлттық жоспарына (PDP8, 2021-2030 жылдарға арналған бағдарлама, 2050 жылға дейінгі болжаммен) енгізілген түзетулер 2030 жылға дейін $130 млрд. дейін инвестиция тартуды көздейді.
Өнеркәсіптік тұтыну индексі шамамен 12% құрайды, ал электр энергиясына деген сұраныс ұсыныстан барған сайын озып келеді. ЖІӨ өсімі өңірдегі барлық елдерден жоғары, жыл сайын шамамен 7-8%, соның нәтижесінде электр энергиясына сұраныс әр 10 жыл сайын екі есеге артады. Қазіргі 80 ГВт қуат Вьетнамның барлық қажеттіліктерін қанағаттандыру және стратегиялық міндеттерін орындау үшін жеткіліксіз.
Электр энергиясымен ең үлкен қиындықтар солтүстік өңірлерде байқалады: жеткізілімдегі кідірістер мен тұрақты өшірулер орын алады. EVN электр өндіруші компаниясы жағдайды тұрақтандыру үшін біртіндеп BESS (Battery Energy Storage System — энергияны жинақтау жүйелері) енгізуде, сонымен қатар халық пен өнеркәсіп кәсіпорындарын энергияны үнемді тұтынуға шақыруда.
Атом энергетикасы — ең алдымен, өшіру тәуекелдерін азайтатын таза әрі тұрақты базалық генерация көзі. АЭС күнделікті қажеттіліктерді (жарықтандыру, тұрмыстық құрылғылар, электр көлігі) электр энергиясымен қамтамасыз етуге көмектеседі. Сонымен қатар атом станциялары көмір мен газ импортына тәуелділікті азайтып, экологиялық жағдайды жақсартады. Бұл әсіресе көмірмен жұмыс істейтін ЖЭС ауаны ластайтын ауылдық аймақтар мен қарқынды өсіп жатқан қалалар үшін аса маңызды.
Атом энергетикасы Вьетнамның экспортқа бағытталған өнеркәсібін де (электроника, тоқыма, ауыл шаруашылығы) қолдайды — мысалы, Samsung, Intel, Nike және басқа да компаниялар, олар бұрыннан бері Вьетнамда өндіріс дамытуға миллиардтаған доллар инвестиция салып келеді. Тұрақты генерация мұнай-химия және басқа да ауыр өнеркәсіп салаларының дамуына ықпал етеді. Энергиямен жақсы қамтамасыз етілген әртараптандырылған өнеркәсіп экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Әрине, энергетика мен оған іргелес салалардағы жұмыс орындарын да ұмытпау керек.
Атом энергетикасы жаңа технологиялық кезеңге көшуге мүмкіндік береді. Вьетнам деректерді өңдеу орталықтарына инвестицияларды белсенді түрде тартып келеді: Google, Amazon, Microsoft, сондай-ақ Viettel, FPT, CMC сияқты ірі жергілікті компаниялар мұнда құрылыс шығындарының төмендігі мен нарықтың жылдам өсуіне байланысты хабтар салуда. Оларға үлкен көлемде тұрақты әрі төмен көміртекті энергия қажет. Атом энергетикасы, әсіресе АСММ, осындай энергия көзі үшін оңтайлы шешім болып табылады, және көптеген ойыншылар бұл туралы байыпты түрде ойлануда.
Сонымен қатар атом технологиялары ғылымдағы R&D ынталандырады, радиофармацевтикалық препараттар өндірісінде, ауыл шаруашылығында (тағам өнімдерін радиациялық өңдеу) және экологияда қолданылады. Ұзақ мерзімді көріністе мұның бәрі Вьетнамға «жасыл» және жоғары технологиялар саласында өңірлік көшбасшы болуға мүмкіндік береді.
Өсіп келе жатқан тапшылық жағдайында атом энергетикасы электр энергиясын өндіруді әртараптандыруда және ұзақ мерзімді энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. 2016 жылы басталған үзілістен кейін ел 2024 жылы ядролық бағдарламасын қайта жандандырды. Ол жаңартылған PDP8 құжатына енгізілген. 2026 жылғы 18 наурызда Вьетнам үкіметі 2035 жылға дейінгі, 2050 жылға дейінгі көрінісі бар атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану стратегиясын бекітті. Бұл стратегия атом энергетикасын елдің ұзақ мерзімді дамуының негізгі бағыттарының бірі ретінде айқындайды, ол технологиялық тәуелсіздікті арттыруға, өнеркәсіпті жаңғыртуға және халықтың өмір сапасын жақсартуға бағытталған.
2035 жылға дейін аттас провинцияда «Ниньтхуан-1» АЭС жобасын іске асыру жоспарлануда. Ресей мен Вьетнам қол қойған үкіметаралық келісім ВВЭР-1200 реакторлары бар, жалпы қуаты 2400 МВт болатын екі блокты АЭС салу жобасы шеңберіндегі өзара іс-қимылдың шарттары мен негізгі бағыттарын реттейді. Референттік жоба ретінде Ленинград АЭС-2-нің (№1 және №2 энергоблоктары) таңдалды. Құжат станция құрылысын жүзеге асыру үшін қажетті құқықтық негіз қалыптастырып, атом саласындағы ресейлік-вьетнамдық ынтымақтастықтың ұзақ мерзімді бағытын айқындайды.
2050 жылға қарай тағы 8 «атом» ГВт қуатын іске қосу жоспарланған, оның ішінде аз қуатты модульдік реакторлар (АСММ) есебінен. Атом энергетикасы CO2 шығарындыларын азайту және 2050 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа қол жеткізу үшін «жасыл» энергия көзі ретінде қарастырылып, ел үшін стратегиялық басымдыққа ие.
Атом энергетикасына күшті саяси қолдау көрсетілуде. Фам Минь Тинь АЭС жөніндегі Басшылық комитетті басқарады. Ол бірнеше рет «Ниньтхуан-1» АЭС құрылысы жобасының стратегиялық маңызы бар ұлттық тұрғыда басымдыққа ие екенін атап өткен.
Атом энергетикасын Вьетнам Коммунистік партиясының Бас хатшысы То Лам бастаған партия басшылығы да қолдайды. Саяси бюро қабылдаған қарарлар мен қаулылар арқылы атом энергетикасын жедел енгізуді ынталандыруда. Ұлттық жиналыс Ниньтхуан-1 және -2 АЭС жобаларын қайта жандандыруды мақұлдап, 2026 жылы күшіне енген жаңа Атом энергиясы туралы заңды қабылдады.
Вьетнам халқының атом энергетикасына деген көзқарасы скептикалық-бейтараптан бастап пассивті қабылдауға дейін өзгеріп отырады. Жапониядағы «Фукусима» АЭС апаттан кейін қалыптасқан қорқыныштың әсері әлі де байқалады. Дегенмен, айтарлықтай қарсылық жоқ.
Үкімет атом технологияларын белсенді түрде насихаттауда. Соңғы үш жылда ел тұрғындарын, әсіресе Ниньтхуан провинциясын, АЭС қауіпсіздігі мен оның пайдасы туралы жүйелі түрде ақпараттандырып келеді. Вьетнамның Ғылым министрлігі мен Өнеркәсіп және сауда министрлігі, EVN электр өндіруші компаниясы, Ниньтхуан және Кханьхоа провинцияларындағы халық комитеттерінің басшылығы бұқаралық ақпарат құралдарында материалдар жариялап, атом технологияларына арналған онлайн-ресурстарды дамытуда. Әртүрлі іс-шаралар өткізіледі: Vinatom атом энергиясы институты ұйымдастырған VINANST-16 Ұлттық ядролық ғылым және технологиялар конференциясы, «Ғылым және атом күндері» фестивальдері (Росатом мен Ресей үйінің бірлескен жобалары), мемлекеттік корпорацияның тікелей ұйымдастыруымен Global Atomic Quiz және Hackatom, сондай-ақ Вьетнамда АЭС салу бойынша МҮК жобасына қол қоюдың соңғы кезеңі жүріп жатыр және Донгнай провинциясында Ядролық ғылым және технологиялар орталығының ТЭН кезеңдерін іске асыру жұмыстары жүргізілуде.
Вьетнам инновациялық радиофармацевтикалық препараттарға, жаңа материалдарға және аддитивті технологияларға үлкен қызығушылық танытуда. Соңғылары мұнай-газ өнеркәсібінде, кеме жасауда, энергетикада және медицинада қажет. Вьетнамдық серіктестер энергияны жинақтау технологияларын дамытуға, сондай-ақ жел электр станциялары саласындағы тұйық циклдің технологиялық тізбегін қалыптастыруға, соның ішінде жел генераторларына арналған магниттер өндірісіне қызығушылық білдіруде. Сонымен қатар қызығушылық бағыттарының қатарында деректер орталықтарын дамыту, атом және энергетика өнеркәсібіне арналған цифрлық егіздер мен тренажерлар, логистика және экологиялық шешімдер бар, әсіресе ел астанасын қоса алғанда, бірқатар провинциялардағы ауа сапасы мен қалдықтарды басқару мәселелерін ескере отырып. Росатом осы барлық бағыттар бойынша вьетнамдық әріптестермен тәжірибе бөлісуге дайын — өйткені мұндай тәжірибе мен құзыреттер компанияда кеңінен жинақталған.
Экономикалық өсімді қолдау үшін Вьетнам білім беру жүйесін реформалауда. Мәселен, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап заңдарға енгізілген түзетулер күшіне енді: мұғалімдердің жалақысы арттырылуда, бірыңғай оқулықтар жүйесі енгізілуде. Мектептердің 90% интернетпен қамтылған, ал бірінші мақсат — 100% жеткізу. «Кәсіби орта мектептер» кәсіптік білім беру жүйесінің бір бөлігіне айналды. Онда төменгі жалпы білім беруді кәсіби тәжірибемен ұштастыра отырып орта мектепті (9 сынып) бітіргеннен кейін 3-4 жыл немесе толық орта мектептен (12 сынып) кейін 1-2 жыл оқуға болады.
Балалардың шамамен 98% бастауыш және орта мектептерде білім алады және рейтингтер көрсеткендей, жақсы оқиды.
Дегенмен, мәселелер де бар: қала мен ауылдағы білім сапасының айырмашылығы үлкен, Вьетнамның кейбір провинцияларында ескі оқыту әдістері басым және білікті мұғалімдер жетіспейді.
Ресейдің техникалық жоғары оқу орындарымен ынтымақтастық қарқынды дамуда. 2026 жыл Ресей мен Вьетнамның ғылым және білім жылы болып жарияланды. Бұл қызметке Росатом және оның базалық жоғары оқу орындары белсенді қатысуда. Мысалы, МИФИ мен МЭИ-де ядролық физика және реактор жасау мамандықтары бойынша 400-ден астам вьетнамдық маман білім алды. Тағылымдамалар жүйесі жұмыс істейді, Hanoi University of Science and Technology (HUST) университетімен бірлескен зертханалар қызмет етуде. Тағы бір мысал: Томск политехникалық университеті (ТПУ) биыл ақпан айында Росатоммен бірге бітіруші курс студенттеріне арналған «Мансап күні» іс-шарасын өткізді. Ресей-Вьетнам ғылымы мен білімі аясында ТПУ тұрақты энергетика бойынша жаңа зертханалар мен курстар ашуды жоспарлап отыр. Негізгі назар АЭС, Ядролық ғылым және технологиялар орталығы және деректер орталықтары үшін техникалық мамандар даярлауға аударылады.
Көптеген азиялық елдердегідей, Вьетнамда біржақты жауаптардан қашқақтайды. «Иә» кейде «мүмкін, егер сенім орнатылса» дегенді білдіруі мүмкін. Тікелей «жоқ» сирек айтылады, оның орнына көбінесе «бұл қиын» немесе «бұл бағытта ойланамыз» деген жауаптар беріледі. Сондықтан астарлы мағынаны түсіне білу, «беделін түсірмеу үшін» серіктеспен тікелей қақтығыстан аулақ болу және жергілікті мәдени ерекшеліктерге құрметпен қарап, шыдамдылық таныту маңызды.
Сондықтан байланыс баяу жүреді, нәтиже сияқты процестің өзі де маңызды, сенім қалыптастыру үшін бірнеше кездесу қажет болады. Келіссөздерден кейін міндетті түрде түскі немесе кешкі ас барысында бейресми қарым-қатынасты міндетті түрде ұйымдастыру керек.
Іскерлік мәдениетке ресми кездесулерде және мерекелік іс-шараларда шағын естелік сыйлықтар беру кіреді. Әдептің тағы бір маңызды бөлігі — тіпті мәртебесі бойынша төмен болса да, жасы үлкен адамдарға құрмет көрсету. Құрметтің маңызды ұсақ ишаралары: визиткаларды екі қолмен ұсыну, ал алған кезде бірден алып қоймай, құрмет білдіру үшін оны мұқият қарап шығу.
Вьетнамдықтар сандарға сеніммен қарайды. 4 пен 13 — сәтсіз сандар, сондықтан олар көбіне ғимарат қабаттарының нөмірлерінде немесе ұшақ қатарларында қолданылмайды. Ал 6 мен 8 — сәтті сандар. Ай күнтізбесінің жетінші айы (көбінесе шілде) қолайсыз кезең деп саналады, сондықтан бұл уақытта вьетнамдықтар маңызды мәмілелер жасамауға және ірі сатып алулардан бас тартуға тырысады. Мұны вьетнамдық әріптестермен кездесулер мен келісімдер жоспарлау кезінде ескеру қажет.
